ریاکاری جمعی و سقوط بنیانهای اخلاقی
حسام محمدی
بین آنچه اروین گافمن در نظریه نمایشی خود مطرح میکند و کنشگران اجتماعی را اساسا به بازیگرانی تشبیه میکند که همواره روی صحنهها، در حال ایفای نقشاند، تا آنچه امروز ما در جامعه خود شاهد آن هستیم، همخوانی مضاعفی وجود دارد. گافمن جامعه را به صحنه تئاتری تشبیه میکند که در آن کنشگران و مخاطبان ایشان به اجراهای تئاتری و نمایشی میپردازند که چنین وضعیتی کنشگران را به رعایت اصول و قواعدی مقید میکند و در ارتباطات اجتماعی افراد مؤثر و کارگزار است. در این منظر هر برخورد اجتماعی یک اجرا قلمداد شده و کنشگران بنا بر شرایطی که در آن قرار دارند، به ایفای نقشهای خود میپردازند. اما آنچه ما امروز در جامعه خود با آن مواجهیم، نه شرایطی بهنجار و معمولی در همان شکلی که گافمن تصویر میکند، بلکه اساسا روایتی از جامعهای آنومیک ارائه میدهد که در آستانه بحرانی بهغایت خطرناک قرار گرفته است. در دهههای اخیر بهنحوی عمل شده است که جامعه به سمت ریاکاری اجتماعی سوق داده شده است. ریاکاری و انشقاق میان جلوی صحنه و پشت صحنه کنشگران اجتماعی ریشههای ساختاری داشته و چیدمان صحنهها بهدلیل استقرارنداشتن نظام شایستهسالار همواره بهصورتی بوده که افراد بهمنظور کسب جایگاه مجبور به فاصلهگرفتن از خود واقعیشان بودهاند. ساختارهای اجتماعی در کشور ما در دهههای گذشته بهدلیل انطباقنداشتن با چارچوبهای مبتنی بر عقلانیت جمعی سبب شده تا تظاهر، دروغ، دورویی و ریاکاری اجتماعی را به بخشی لاینفک از رفتارهای روزمره کنشگران ایرانی بدل کند. این ساختارها با تأکید بر یکپارچهسازیهای غالبا ظاهری، سعی در ارائه وجهی همسویانه و منسجم با جامعه ایرانی داشته و در سالهای اخیر فضای اجتماعی را به فضایی مبهم و هالهدار تبدیل کرده است. بارزترین وجه جامعه امروز ما کنشگران نقابداری هستند که دائما بین تکههای ناهمسان هویتی خود جابهجا میشوند و در مناسبات اجتماعی مختلف به جای آنکه با خود واقعیشان ظاهر شوند، با همان شمایلی ظاهر میشوند که آن موقعیت خاص میطلبد؛ بهعبارتدیگر موقعیتها فقط بهدلیل آنکه برخی قواعد خاصی را برای به بازیگرفتن کنشگران در نظر گرفتهاند، فضا را به سمت ریاکاری و دورویی پیش میبرند. تبدیلشدن ریاکاری به یک روش متداول و مطمئن در سطح جامعه بیش از هر چیزی نشان از سقوط بنیانهای اخلاقی و ارزشی جامعه داشته و پایههای اعتماد متقابل را بیشازپیش متزلزل میکند. نظاممندشدن ریاکاری و دورویی و فاصلهافتادن میان آنچه نمایش میدهیم با آنچه در واقعیت امر هستیم، سبب میشود تا همه سازوکارهای اجتماعی با چالشی اساسی مواجه شوند. این وضعیت و آنچه اساسا از آن تحت عنوان فروپاشی نظام اخلاقی جامعه سخن میگوییم، شکلگیری همبستگی اجتماعی حقیقی در جامعه و نیل به یک هویت یکپارچه اجتماعی را با مشکلات فراوانی مواجه کرده است. برخی تضادهای هنجاری و همسونبودن انتظارات و واقعیتها سبب نهادینهشدن ریاکاری در تاروپود جامعه ما شده و این وضعیت است که اعتماد و یکپارچگی اجتماعی را آسیب میزند و جامعه را دچار تزلزل و بیثباتی میکند. برخی از سازمانها و نهادهای اجتماعی، از طریق ریاکاری و کتمان حقیقت معمولا بهشکل تصنعی، رفتارها و ارزشهای انباشتهای را خلق میکنند که انباشت تصنعی ارزشها هم موقعیت افراد و هم موقعیت گروهها را دچار تزلزل و بدبینی میکند. برونرفت از این وضعیت نیازمند گشایش اساسی در سازوکارهای اجتماعی و بازتعریف برخی از ساختارهای کلان در سطح جامعه است؛ این تغییرات باید تا جایی ادامه یابند تا هنجارها و ارزشهای مشروعیتبخش در سطح خرد و کلان را بهصورت نظاممند اصلاح کرده و ملاکهای قضاوت، تشویق، تنبیه و تحرک اجتماعی را دگرگون کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.