|

نهضت مجسمه‌سازی از مغز

عبدالرحمن نجل‌رحیم- مغزپژوه

پیوند بین پزشکی و مجسمه‌سازی سابقه‌ای به قدمت فرهنگ انسانی روی کره خاکی دارد. این پیوند در دوران رنسانس در اروپا مستحکم‌تر شد، زیرا مجسمه‌سازان برای ایجاد تحول در خلق آثار خود، نیاز به آناتومی یا کالبدشکافی اندام ازجمله مغز داشته‌اند. کارهای میکل آنژ و داوینچی گواه بر این مدعاست. در این دوره، نقاشی روی سقف کلیسای سیستین توسط پیکرتراشی خبره چون میکل آنژ، در تصویری از افسانه آفرینش دیده می‌شود که در آن خدا از درون محفظه‌ای شبیه به مغز به آدم جان می‌دهد. از طرف دیگر، طراحی‌های دقیق داوینچی نقاش و پیکرتراش با کمک آناتومیست آن دوران، واسیلیوس، به طرز هنرمندانه و عالمانه‌ای جزئیات شگفتی‌های مغز پنهان در درون کاسه سر را ترسیم می‌کرد. پس از پیشرفت‌های اخیر در قرن بیست‌ویکم، ما شاهد نهضتی در مجسمه‌سازی از مغز هستیم. از ابتدای قرن، آناتومیست آلمانی، گونتر فون هاگنس، مجسمه‌هایی واقعی از پیکرهای به دقت تشریح‌شده مردگانی با ژست‌های به‌شدت زنده‌نمای پلاستینه را در نمایشگاه‌هایی در سرتاسر دنیا به نمایش می‌گذارد که به‌طور تکان‌دهنده‌ای نحوه ریشه دواندن سلسله اعصاب در عمق وجود جسمانی ما را آشکار می‌کند. این آناتومیست هنرمند هنوز با وجود ابتلا به پارکینسون و مشکلات بر سر راه، ثروت به‌کف‌آورده خود را بی‌حساب در توسعه کارش خرج می‌کند. هم‌اکنون بزرگ‌ترین مجسمه مغز در جلوی دانشکده روان‌شناسی دانشگاه ایندیانا، بلومینگتون، ساخته مجسمه‌سازی به نام امی بریر است که پنج تن وزن و ۷ فوت ارتفاع دارد. جدیدا در شهر تورنتو صد مجسمه‌ساز مجسمه‌های مغزِ ساخته خود و الهام‌گرفته از طبیعت را به نمایش گذاشته‌اند.

جالب‌ترین موضوعی که در مجسمه‌سازی امروز دیده می‌شود، عینیت‌بخشیدن به مفهوم پنهان‌مانده فعالیت مغزی در اداره اعضای بدن، دست و پا و احشاي درونی انسان از طریق نشان‌دادن سطح بیرونی اعضای بدن است، آنچنان که گویی آنها نیز صاحب چین و شکنج‌های قشر خاکستری مغز هستند. اگر یکی از کارهای اساسی مغزمان را برای شناخت و فهم عالم، ساختن استعاره بدانیم، باید به دو شیوه پرداخت به مغز در مجسمه‌سازی اشاره کنیم. شیوه‌ای که از دوالیسم دکارتی تغذیه و از استعاره‌های مکانیکی ماشینی و کامپیوتری برای توضیح کار مغز استفاده می‌کند. ولی شیوه دیگر که امروز به صورت نهضتی طبیعت‌گرایانه در مجسمه‌سازی از مغز جلوه می‌کند، استفاده از استعاره‌های برگرفته از طبیعت است. ریمون کاخال، پدر مغزپژوهی جدید و برنده جایزه نوبل، نورون‌های مغزی را پروانه‌های روح می‌نامید که در باغ قشر خاکستری مغز به پرواز درمی‌آیند. کاخال خود نقاش بوده و جزئیات نورون‌های مغزی، این پروانه‌های روح را نقاشی کرده است. جدیدا امیلیو‌گراسیا لوپز، مجسمه‌ساز هنرمندی که خود را دانش‌آموخته مکتب کاخال می‌داند، ایده استعاره پروانه به جای نورون را بسط داده است. او برای نشان‌دادن انعطاف‌پذیری، خودسازماندهی و خودآگاهی و عطوفت‌مداری مغز، از استعاره کرم ابریشم و تنیدن پیله و دگردیسی کرم و سر‌بر‌آوردن پروانه از درون پیله در طبیعت استفاده کرد. او از تعداد 10 به توان شش پیله کرم ابریشم به جای نورون‌های مغزی در کارهای خود استفاده کرد. می‌دانیم که یک کرم ابریشم می‌تواند حدود یک کیلومتر رشته ابریشم به دور خود بتند و سپس دگردیسی پیدا کند و از درون آن چون پروانه‌ای بیرون آمده و به پرواز درآید. مغز هم که حدود صد میلیون نورون دارد، بیش از صد تریلیون ارتباط رشته‌های عصبی بین نورون‌ها را به وجود می‌آورد. این کهکشانی از ارتباط نورونی در مغز را می‌شود مشابه اجتماعی بزرگ از پیله ابریشم با رشته‌های ابریشم 10 به توان شش کیلومتر رشته ابریشم دانست؛ رشته‌های ابریشم شکننده، مقاوم و انعطاف‌پذیری که می‌توانند تمثیلی طبیعی از شبکه عظیمی از رشته‌های عصبی نورون‌های مغز باشند. این مجسمه‌ساز با پیروی از روش مغزپژوهانه و طبیعت‌گرایانه کاخال، مجسمه‌هایي از مغز را از تعداد زیادی پیله ابریشم به وجود می‌آورد و بر‌همین‌اساس او کورتکس مغز را به صورت باغی مصفا پر از پروانه‌های رنگارنگ می‌سازد و این احتمال را در کار هنری خود به نمایش می‌گذارد که اگر انفجاری در درون پیله‌های ابریشم رخ دهد، دیگر دگردیسی اتفاق نمی‌افتد و پروانه‌هایی وجود نخواهند داشت که استعاره روح انسانی باشند؛ روحی که منشأ آن زیست طبیعی ما روی کره خاکی و داشتن مغزی به عظمت کهکشان‌ها در درون کاسه سر ما است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.