عراقیها برای تشکیل دولت جدید پای صندوق رأی میروند
سیاستِ انشعاب
عراق امروز اولین انتخابات خود بعد از شکست داعش را تجربه میکند؛ کشوری که تا مرز فروپاشی پیش رفت و شاید تا همین یک سال پیش بسیاری از تحلیلگران کار عراق را تمامشده میدانستند. این چهارمین انتخابات پارلمانی عراق بعد از حمله سال 2003 آمریکا به این کشور و سقوط رژیم صدام حسین است؛ انتخاباتی که عراقیها در آن با تعیین نمایندگان پارلمان عملا زمینه تشکیل دولت جدید را فراهم میکنند. هرچند انتظار میرفت تشکیل یک جبهه واحد در مقابل داعش، نیروهای سیاسی عراقی را به سمت اتحاد بیشتر سوق دهد، اما انتخابات کنونی صحنه چنددستگی و انشعابهای درونحزبی و درونفرقهای در میان سنیها، شیعیان و کُردهاست. یکی از تفاوتهای اصلی این انتخابات با انتخاباتهای قبلی، شکاف در احزاب شیعی بهعنوان اصلیترین نیروی سیاسی در این کشور است. شیعیان که در سال 2005 تحت عنوان ائتلاف عراق متحد وارد کارزار انتخاباتی شدند، امروز گرفتار تشتتی سیاسی شده و به پنج ائتلاف اصلی تقسیم شدهاند؛ امری که نشان میدهد تشکیل دولت جدید فرایند پیچیده و زمانبری خواهد بود. البته بهاستثنای چند مورد، ائتلافهای انتخاباتی هنوز توسط سیاسیونی رهبری میشوند که از انتخابات سال 2005 میلادی بر عرصه سیاست عراق سیطره دارند. از دیگر سو، این انتخابات هرچند بعد از پیروزی تاریخی بر داعش برگزار میشود، اما عراق در نتیجه این جنگ و درگیریهای داخلی از جمله تنش شدید با اقلیم کردستان بر سر همهپرسی استقلال، با مشکلات عدیدهای مواجه است. بنا بر یک نظرسنجی ملی در ماه مارس که در 18 استان این کشور صورت گرفته، امنیت، اشتغال و اقتصاد دغدغههای اصلی عراقیها را تشکیل میدهد. به عبارت دیگر، با وجود برقراری آرامش نسبی در عراق، هنوز 5/2 میلیون نفر در این کشور آوارهاند و افراطیگری و همچنین پسماندههای رژیم بعث تهدیدی جدی برای امنیت این کشور محسوب میشوند. چهرههای قدیمی، ائتلافهای جدید در این انتخابات ششهزارو 990 نامزد از 87 حزب برای 329 کرسی پارلمان این کشور رقابت میکنند. از آنجا که شیعیان در قیاس با دیگر گروهها، نفوذ و سلطه بیشتری بر سیاست عراق دارند، گفته میشود که نخستوزیر بعدی عراق از میان یکی از پنج حزب شیعی انتخاب خواهد شد. حیدر العبادی، نخستوزیر فعلی عراق، در صدر ائتلاف نصر شانس خود برای نخستوزیری مجدد را امتحان خواهد کرد. ائتلاف دوم تحت عنوان دولت قانون، متعلق به نوری المالکی، نخستوزیر پیشین عراق، است که بعد از پیشرویهای داعش در عراق، جای خود را به العبادی داد. عبادی و مالکی هر دو سیاستمدارانی متعلق به حزب دعوت هستند که بعد از نخستوزیر عبادی در سال 2014 راهشان از هم جدا شد. هرچند حضور هشتساله مالکی در قدرت با بازسازی نهادهای دولتی و توسعه خدماترسانی همراه بود، اما اتهامات فرقهگرایی و فساد تا حدودی خدمات او را تحتالشعاع قرار داد. آیتالله سیستانی، مرجع عالیقدر شیعه، نیز اخیرا از مردم خواسته به افراد فاسد و نالایقی که پیشتر قدرت را در دست داشتهاند، رأی ندهند. عدهای این سخنان را نشانه مخالفت ایشان با بازگشت مجدد مالکی به قدرت میدانند. دو ائتلاف اصلی دیگر شیعی نیز انشعابی از مجلس اعلای اسلامی عراقند که پیش از این حکم رقیب اصلی حزب دعوت را داشت. نخستین حزب به نام ائتلاف فتح توسط هادی العامری رهبری میشود. این جبهه حکم یک چتر مشترک برای سنتگرایان متعلق به مجلس اعلای اسلامی عراق و گروههای شبهنظامی شیعی که تحت عنوان واحدهای جنبش مردمی شناخته میشوند را دارد. به عبارت دقیقتر، عامری بهعنوان رهبر حشدالشعبی، در افتخار شکست داعش با عبادی شریک است. بهعنوان ائتلاف دوم نیز باید به ائتلاف الحکمه تحت رهبری عمار الحکیم اشاره کرد که بخش جوانتر مجلس اعلای اسلامی عراق را دربر میگیرد. بهعنوان پنجمین و آخرین ائتلاف شیعی نیز باید از السائرون نام برد که صدریها؛ یعنی طرفداران مقتدی صدر و حزب کمونیست عراق را دربر میگیرد. این جبهه با شعار مبارزه با فساد و فرقهگرایی پا به عرصه رقابت گذاشته است. افول سنیها هرچند نیروهای سیاسی همواره دچار انشقاق و چنددستگی بودهاند، این انتخابات برای آنها حکم یک رقابت حیثیتی و تلاش برای تثبیت مشروعیتشان را دارد. رهبران سنی حول دو فهرست اصلی وارد میدان رقابت انتخاباتی شدهاند. در صدر فهرست نخست اسامه النجیفی، یکی از سه معاون رئیسجمهور و برادرش آتیل النجیفی، فرماندار موصل قرار دارند. این گروه شامل اعضای ائتلاف المتحدین و پروژه عرب به رهبری خمیس خنجر، تاجر سرشناس عراقی میشود. فهرست دوم تحت عنوان ائتلاف الوطنیه بهوسیله سالم الجبوری، سخنگوی پارلمان، صالح المطلق، معاون پیشین نخستوزیر و ایاد علاوی، نخستوزیر اسبق عراق هدایت میشود. با این حال به نظر نمیرسد که سنیها بتوانند کرسیهای زیادی را در پارلمان به خود اختصاص دهند. بنا بر گفته تحلیلگران، احتمال این که رأیدهندگان در موصل و دیگر استانهای سنینشین به ائتلاف نصر به رهبری حیدرالعبادی رأی دهند، بیشتر است. یکهتازی عبادی در واقع پیروزی بر داعش در دوران نخستوزیری حیدرالعبادی باعث میشود که عراقیها او را گزینه بهتری برای ایجاد تغییرات بنیادی در عراق ببینند. بنا بر یک نظرسنجی سراسری و به نقل از «الجزیره»، 79 درصد مردم عراق، عبادی را به عنوان نخستوزیر قبول دارند. بنا بر همین نظرسنجی درحالیکه اکثر افراد هنوز درباره نامزد مورنظر خود مردد بودند، 15 درصد گفته بودند که به ائتلاف نصر عبادی رأی خواهند داد. در واقع همین توفیق در پاکسازی عراق از شر داعش باعث شده تا عبادی از یک چهره نهچندان سرشناس در سیاست عراق حالا به یک وزنه سیاسی بدل شود. از نظر سنیها، عبادی به عنوان یک سیاستمدار شیعه در قیاس با مالکی و عامری، چهرهای ملیتر است که به مطالبات سنیها نیز توجه بیشتری دارد. البته کردها برخلاف سنیها و بهواسطه موضع گیری تند او در قبال همهپرسی اقلیم، نظر مساعدی نسبت به عبادی ندارند. به عنوان یکی دیگر از ویژگیهای العبادی باید به توانایی او در ایجاد توازن میان ایران، عربستان و آمریکا اشاره کرد که باعث شد تا عراق را به بازیگری نسبتا بیطرف در منطقه بدل کند. البته مسیر عبادی برای حضور مجدد در پست نخستوزیری چندان هم تضمینشده نیست؛ زیرا بعد از رأیگیری باید انتظار شکلگیری ائتلافهای جدیدی را داشت که میتواند روند انتخاب نخستوزیر را پیچیده کند. فارغ از مسائل داخلی، به نظر میرسد مسائل منطقهای و فرامنطقهای نیز بر انتخابات امروز عراق و در نتیجه تشکیل دولت جدید این کشور تأثیر میگذارد. حسام الفیلی، کارشناس مسائل عراق با اشاره به خروج ترامپ از توافق هستهای با ایران، بر این باور است که این اقدام تأثیر مستقیمی بر وضعیت سیاسی در عراق خواهد داشت. از نظر او، این مسئله گروههای نزدیک به ایران را به سمت تلفیق با نیروهای شیعی میانهرو و مورد تأیید آمریکا سوق میدهد. آنطور که عادل محمود، تحلیلگر مسائل سیاسی عراق میگوید، هرچند رقابتی شدید میان سه گروه شیعی برای پست نخستوزیری وجود دارد اما این مسئله تأثیری بر نظام سیاسی عراق که با برتری شیعیان همراه بوده است، ندارد. بااینحال به نظر بسیاری از تحلیلگران از جمله سجاد جیاد، مدیر مرکز البیان بغداد، هیچ کدام از احزاب اصلی به غیر از عبادی نمیتوانند بیش از 40 کرسی را به دست آورند. با این اوصاف، عراق باز هم شاهد تشکیل یک دولت ائتلافی خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.