|

کلام و حافظه

محمدرضا قینی. متخصص مغز و اعصاب

بشر هر روز گام جديدي در درمان بيماري‌ها برمي‌دارد. بسياري از بيماري‌هايي كه تا ٢٠‌‌یا ٣٠‌سال قبل مرگ‌آور تلقي مي‌شدند، امروز يا درمان شده‌اند يا فرد با وجود ابتلا به آنها، ساليان طولاني عمر مي‌كند. به همین دلیل متوسط سن جوامع بالا رفته است. با وجود همه اين پيشرفت‌ها هنوز راهي براي درمان تحليل ظريف‌ترين سلول‌هاي بدن؛ يعني سلول‌هاي عصبي يا همان نورون‌ها پيدا نشده است. بيماري‌هاي قلب و ريه و كبد و كليه درمان مي‌شوند تا خون سالم به مغز برسد، ولي نتيجه اين است كه اين سلول‌های مغزي در اين زمان اضافي رو به تحليل مي‌روند. يكي از پيچيده‌ترين، ظريف‌ترين و پيشرفته‌ترين فعاليت‌هاي مغزي اعمال شناختي و ذهني آن است. متأسفانه هرچه كاركردي پيچيده‌تر مي‌شود، آسيب‌پذيري آن هم بيشتر مي‌شود. در نتيجه افت توانايي‌هاي ذهني و در رأس آن حافظه از برجسته‌ترين علائم تحليل نورون‌هاست. نام بيماري آلزايمر معروف‌تر از آن است كه به توضيح نياز داشته باشد. شيوع اين بيماري با بالارفتن سن افزايش چشمگيري مي‌يابد و نگراني از ابتلا به آن از نگراني‌هاي شايع است. به علت همين دغدغه عمومي، كارگردانان سينما هميشه به اين موضوع توجه خاص داشته‌اند. يكي از فيلم‌هايي كه بسيار خوب به اين بيماري پرداخته، فيلم «هنوز آليس» است. فيلم ساخته سال ٢٠١٤ است. در اين فيلم خانم «جولين مور» نقش «آليس»، يك استاد برجسته زبان‌شناسي، را بازي مي‌كند كه در ٥٠‌سالگي به نوع خاصي از آلزايمر ارثي با شروع در سنين پايين‌تر از معمول مبتلا مي‌شود. او علاوه‌بر مبارزه با بيماري خود، نگراني انتقال ژن به سه فرزند خود را هم دارد. فيلم به نحو چشمگيري مراحل پيشرفت بيماري را نشان مي‌دهد و بيننده را با نگراني‌هاي بيمار و خانواده‌اش همدل مي‌كند. يك نكته جالب فيلم اين است كه بيمار خود يك زبان‌شناس برجسته است. كتابي به نام «از نورون تا نام» نوشته است و روي مراحل اكتساب كلام در كودكان كار مي‌كند. اولين علامت بيماري او گم‌كردن بعضي از لغات در يك سخنراني است و جالب است كه موضوع سخنراني یادگیری زبان مادري توسط كودكان قبل از چهارسالگي به‌صورت طبيعي و بدون هيچ آموزشي است. در همين سخنراني او متوجه مي‌شود كه به همان راحتي دارد این توانایی زبانی را از دست می‌دهد. در اينجا ارتباط حافظه و كلام پيش كشيده مي‌شود. پزشكان و متخصصان اعصاب علاقه خاصي دارند كه كاركردهاي ذهني را تقسيم‌بندي كنند؛ مثلا كاركردهاي ذهن را به حافظه، كلام، توجه، قضاوت و استدلال‌هاي منطقي، درك سه‌بُعدي فضايي و... تقسيم كنند. در معاينات پزشكي هركدام از اين كاركردهاي ذهني جدا معاينه مي‌شود. يكي از صحنه‌هاي جالب فيلم جايي است كه پزشك، آليس را كه يك زبان‌شناس است تست مي‌كند و از او مي‌خواهد حروف كلمه آب را بيان كند كه از عهده آن برمي‌آيد، ولي زماني كه از او مي‌خواهد آدرسي را كه چنددقيقه قبل به او گفته تكرار كند، از يادآوري آن ناتوان است. ولي آيا واقعا ذهن به اين تقسيم‌بندي‌هاي ما پايبند است؟ كلام چيست؟ كلام عبارت از اصوات و اشكالي است كه ما به‌صورت قراردادی در هر زباني به‌عنوان نمادهاي يك واقعيت در نظر مي‌گيريم. آيا حافظه ما اصل واقعيت را به خاطر مي‌سپارد يا نمادها را حفظ مي‌كند؟ اگر نمادها را به ياد بسپارد، كلام و حافظه ارتباطي تنگاتنگ دارند، اما اگر اصل واقعيت را به خاطر بسپارد، با وجود ازدست‌دادن تكلم ممكن است وقايع را کماکان به ياد داشته باشد. به نظر مي‌رسد مثل اغلب مسائل علمي هيچ‌كدام از اين دو حالت واقعيت كامل نباشد. حافظه ما تركيبي از اين دو فعاليت را انجام مي‌دهد، ولي قطعا به‌خاطرسپاري آن نمادهاي كلامي از مهم‌ترين اعمال حافظه است. به همين دليل از اولين علائم شروع اختلال حافظه، فراموش‌كردن نام اشياست. البته بايد توجه كرد اين پديده در افراد طبيعي هم گاه اتفاق مي‌افتد. سير بيماري در اين فيلم به‌خوبي نشان داده مي‌شود. آليس كه ابتدا لغات را پيدا نمي‌كرد، مدتي بعد در مسيري كه هر روز مي‌دويد گم مي‌شود. اينجا مرحله‌اي است كه اختلال حافظه از كلمات گذشته است و به اصل واقعيت‌ها رسيده است. فيلم نگراني را در آليس به‌خوبي به تصوير مي‌كشد. اين باور غلط اغلب وجود دارد كه خود بيمار مبتلا به آلزايمر متوجه بيماري خود نيست، ولي حداقل در مراحل اوليه و مياني بيماري قطعا اين مسئله درست نيست. بيمار به‌خوبي متوجه اختلال برخورد خود با واقعيات و تغيير جهانش مي‌شود. بيمار از اينكه ادراكاتش از محيط، با اطرافيانش يكسان نيست، رنج مي‌كشد. اين نكته‌اي است كه افرادي كه با بيماران آلزايمر ارتباط دارند بايد بدانند و واكنش نامناسب به اختلالات بيمار نشان ندهند. نكته برجسته ديگري كه در فيلم نشان داده مي‌شود تفاوتي است كه در بيماري‌هاي مغزی با ارگان‌هاي ديگر از نظر برخورد با بيماري وجود دارد. در صحنه‌اي آليس به شوهرش مي‌گويد كاش سرطان گرفته بودم يا جاي ديگری به شوهرش مي‌گويد بيا امسال سفر برويم شايد اين آخرين سالي باشد كه من، من هستم! در اغلب بيماري‌هاي جسمي افراد خانواده با يكي از بستگان روبه‌رو هستند كه مبتلا به يك بيماري شده است، ولي در بيماري‌ای مثل آلزايمر افراد خانواده با فردي روبه‌رو هستند كه ديگر خودش نيست و نه‌تنها ديگر آن شخصيتي كه برايشان عزيز بوده نيست، بلكه نمي‌دانند اصلا او ديگر كيست. بستگان نمي‌دانند بايد چه كنند؟ اگر خود را غرق ديدن فيلم كنيد جواب اين سؤال را به‌خوبي مي‌گيريد. نکته بسیار مهم دیگر حس جريان زندگي در دقيقه‌دقيقه فيلم است. به موازات پيشرفت بيماري آليس، يكي از دخترانش كه ژن بيماري را از مادر گرفته، با روش‌هاي جديدي كه اجازه نمي‌دهند ژن را به فرزندانش منتقل كند، دوقلو حامله مي‌شود. در صحنه ديگري آليس مي‌گويد زماني كه در بچگي متوجه شدم پروانه فقط يك ماه عمر مي‌كند ناراحت و گريه‌كنان پيش مادرم رفتم. مادرم گفت اين درست است، ولي همان يك ماه را زيبا زندگي مي‌كند و بالاخره آخرين لحظه صحنه‌اي است كه دختر آليس از او مي‌پرسد آيا متوجه منظورش شده است؟ آليس كه ديگر تمام گنجينه لغاتش را از دست داده، فقط يك كلمه مي‌گويد: عشق. بيماري مرحله‌اي از زندگي‌است. اگر عشق به زندگي وجود داشته باشد حتي گذر از مراحل سخت بيماري نيز جزئي از اين زندگي است. زندگي در رويارويي با مرگ و سلامتي در رويارويي با بيماري معنا پيدا مي‌كند. تنها يك راه براي اينكه اختلال حافظه نداشته باشيم وجود دارد و آن هم اين است كه هيچ‌وقت حافظه‌اي نداشته باشيم. اگر عمري از به‌خاطرسپردن لذت برده‌ايم بايد بدانيم امكان گرفته‌شدن اين توانايي نیز وجود دارد. ما بايد بدانيم زماني كه عزيزانمان حتي اگر درگير بيماري‌ای همانند آلزايمر باشند باز هم همان عزيزاني هستند كه عمري با آنها زيسته‌ايم. شايد به همين علت نام فيلم نیز «هنوز آليس» است. ديدن اين فيلم براي همه كساني كه به نحوي با بيماران آلزايمر ارتباط دارند، بسيار آموزنده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.