|

ام‌اس و دست مهربان درمانگر

عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب

دخترى جوان سراسيمه وارد مطب مى‌شود. از حالتش حدس مى‌زنم كه شايد برايش تشخیص ام‌اس مطرح شده باشد. بدون اينكه به من اجازه صحبت بدهد، کلیشه‌های ام‌آرآى خود را روى ميز مى‌گذارد و مى‌گويد لطفا نگاه كنيد و به من بگوييد ام‌اس دارم يا نه؟ اينکه ابتدا بدون اخذ شرح‌حال و معاینه بیمار به سراغ آزمایش‌هاي وی برویم، يكى از توقعات كاملا اشتباه بيماران از پزشك است كه البته نحوه رويكرد پزشكان به بيمارى نيز به آن دامن زده است. يكى از اصول مهم طبابت، تكيه بر شرح‌حال و معاينه است. متأسفانه اكنون اقدامات پاراكلينيك همانند ام‌آرآى و آزمايش‌ها جاى معاينه و شرح‌حال را گرفته است. بارها شده كه در حين ويزيت، بيمار از من خواسته كه به‌جاى اخذ شرح‌حال و معاينه او به مدارك وى نگاه كنم. اينكه بيمار خود را به يك‌سرى اعداد و ارقام و تصاوير تقليل دهد، بدترين وضعيت در علم پزشكى است. هميشه عكس‌ها و آزمايش‌ها بايد به‌عنوان يك وسيله كمك‌تشخيصى در نظر گرفته شوند و آنچه كه در تشخيص حرف اول را مى‌زند كماكان همان شرح‌حال و معاينه است. از سوى ديگر شرح‌حال و معاينه به ارتباط بهتر پزشك و بيمار كمك بسيار شايانى مى‌كند. در نفس شرح‌حال و معاينه نوعى ديالوگ نهفته است؛ ديالوگى كه ارتباط بين پزشك و بيمار را از نفس تشخيص و درمان فراتر برده و پايه‌اى براى رويكردى همه‌جانبه به بيمارى تلقى مى‌شود. با اين مقدمه به بيمار خودمان بازگرديم. بيمار ما نيز در بدو ورود از من خواست كه به ام‌آرآى‌هاى او نگاه كنم و بگويم آيا ام‌اس دارد يا نه؟ مطمئنا من به مدارك او نگاه مى‌كردم، اما نه در بدو ويزيت كه صرفا به گمراهی‌ام در امر تشخيص منجر مى‌شد. با چند شوخى او را از جو پراضطرابى كه در آن بود، خارج كردم و شروع به اخذ شرح‌حال كردم: اول تعريف كن ببينم چه شد؟ چرا ام‌آرآى دادى؟ جايي از بدنت درد مى‌كرد؟ گِزگِز داشتى؟ تارى ديد؟ دوبينى؟ و... بعد متوجه شدم كه او هيچ مشكلى نداشته و صرفا به دليل ترس از ابتلا به ام‌اس يا همان ام‌اس‌فوبيا دست به اين اقدام زده است. هميشه توصيه مى‌كنيم كه ام‌آرآى جزء چكاپ و بررسی معمول یک فرد نرمال نيست و اگر پزشك صلاح نداند به‌هيچ‌وجه ام‌آرآى انجام ندهيد. اين موضوع به ماهيت بيمارى در علم پزشكى بازمى‌گردد، زيرا اين پزشك است كه بيمارى را تشخيص مى‌دهد نه ام‌آرآى و هميشه وجود پلاك در ام‌آرآى به معنى بيمارى نيست. از سوی دیگر ما همیشه بیمار را درمان می‌کنیم، نه ام‌آر‌آی را. ترمى به نام RIS وجود دارد كه اتفاقا دلالت بر يافته‌هاى اتفاقى در ام‌آرآى دارد؛ يافته‌هايى كه گرچه معيارهاى راديولوژيك بیماری ام‌اس را در ام‌آرآى پر مى‌كنند، اما چون با علامت بالينى همراه نيستند نمى‌توان نام تشخيص ام‌اس را بر آنها گذاشت، به‌خصوص اگر فردى در خانواده خود فردی مبتلا به ام‌اس داشته باشد احتمال اينكه در ام‌آرآی‌اش پلاك‌هاى مبتنى‌بر ام‌اس ديده شود زياد است، ولى اين موضوع به‌هیچ‌وجه به معناى ابتلای وی به ام‌اس نيست و به احتمال زیاد تا آخر عمر نيز به ام‌اس مبتلا نخواهد شد. فقط ترسى ابدى از ابتلا همواره با وی خواهد بود؛ وحشتى كه فقط به بدترشدن بى‌دليل زندگى او منجر خواهد شد. براى همين است كه هميشه توصيه مى‌كنيم بى‌دليل ام‌آرآى انجام ندهيد. اينكه بدانى در سرت چيزى به نام پلاك است كه شباهت تام با مغز بيماران مبتلا به ام‌اس دارد، براى يك فرد بسيار وحشتناك است. او در برزخی از بودن و نبودن گرفتار مى‌شود؛ برزخى كه اكثرا توان رهايى از آن را ندارد. شايد خيلي از اين موارد به ‌دليل رشد روزافزون تكنولوژى و به‌دنبال آن حذف بى‌دليل پزشك در امر درمان باشد. هميشه مى‌شنويم كه امكان ايجاد فناورى‌هايى در آينده هست كه مى‌توانند با يك اسكن بدن، تمام بيماري‌هاى يك فرد را مشخص كنند. بي‌شك اين دستاورد بزرگى است، اما يادمان نرود که بدون دخالت انسانى نه‌تنها اين تشخيص‌ها مى‌تواند راهى اشتباه برود، بلكه مى‌تواند به قيمت درمان بى‌مورد يك فرد سالم نيز تمام شود. علاوه‌براین، اين موضوع نباید یادمان برود که پزشکی علم و هنری به‌غایت انسانی است. ما با عمیق‌ترین لایه‌های یک انسان روبه‌رو هستیم. مفاهیمی مانند تولد، زندگی و مرگ در تاروپود پزشکی تنیده شده است. چنین مفاهیمی را به‌هیچ‌وجه نمی‌توان با تکنولوژی و فناوری درک کرد. اینها فقط گوشی شنوا و دستی مهربان می‌خواهد و زبانی که ما را به آرامش برساند. این مشخصات را فقط‌وفقط یک انسان دارد؛ انسانی که اکنون با عنوان پزشک روبه‌روی ما نشسته و با تمام وجود می‌خواهد آن وحشت ابدی را در ما از بین ببرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.