|

خروج آمریکا از برجام چه تأثیری بر مسائل منطقه‌ای می‌گذارد

یک خاورمیانه آشفته‌تر

تصمیم دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا برای خروج از برجام، گذشته از افزایش تنش میان تهران و واشنگتن، پیامدهایی را نیز برای منطقه خاورمیانه دربر دارد؛ منطقه‌ای که ایران و آمریکا دو بازیگر مهم در آن محسوب می‌شوند. در این میان، نمی‌توان نقش عربستان ‌سعودی، اسرائیل و امارات متحده عربی را در تصمیم ترامپ برای خروج از توافق هسته‌ای با ایران نادیده گرفت. شکست در سوریه، عربستان و اسرائیل را بیش‌ازپیش مصمم کرد تا دولت ترامپ را به خروج از برجام ترغیب کنند تا از این طریق شاید بتوانند مرهمی بر این شکست گذاشته و به‌اصطلاح مانعی بر سر راه گسترش نفوذ منطقه‌ای ایران ایجاد کنند. هرچند این کشورها اکنون از خوشحالی در پوست خود نمی‌گنجند، اما بدون تردید عواقب این تصمیم بیش از هر کشور دیگری دامن این کشورها را خواهد گرفت. درواقع آنها به نظر نسبت به هرج‌ومرجی که این مسئله می‌تواند برای منطقه به ارمغان بیاورد، بی‌توجه‌اند. به نظر بسیاری از تحلیلگران این اقدام به تشدید بی‌ثباتی در منطقه خاورمیانه منجر می‌شود که همین حالا نیز درگیر جنگ‌های داخلی و نیابتی ویران‌کننده است. ورود به جنگ داخلی در یمن، هزینه‌های مالی و دیپلماتیک سنگینی را به سعودی‌ها تحمیل کرده است و تشدید تنش در منطقه به هیچ عنوان به صلاح کشوری نیست که همین حالا نیز با کسری بودجه چشمگیر و یک جنگ نرم داخلی بر سر قدرت مواجه است. از نظر امیل حکایم، پژوهشگر ارشد در مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک، خروج از برجام در شرایطی که آمریکا راهبردی مشخص برای جایگزین‌کردن آن ندارد، می‌تواند بر وخامت اوضاع بیفزاید. از نظر یوئل گوزانسکی، پژوهشگر مؤسسه مطالعات امنیت ملی در تل‌آویو، خروج از برجام و همچنین تصمیم به خارج‌کردن نیروهای آمریکایی از سوریه، به معنای بی‌علاقگی ترامپ به خاورمیانه است. درواقع خروج آمریکا از خاورمیانه خلأیی برای عربستان و اسرائیل ایجاد می‌کند که قادر به پرکردن آن نخواهند بود. بنا بر گزارش واشنگتن‌پست، حتی خود مقامات ارشد امنیتی اسرائیل نیز درخصوص پیامدهای منفی ازمیان‌رفتن برجام، ابراز نگرانی کرده‌اند. حتی دغدغه‌ها درخصوص افزایش تنش و درگیری در بلندی‌های جولان نیز افزایش یافته است. اسرائیل از مدتی پیش برخی مواضع در خاک سوریه را هدف قرار می‌دهد و حال این بیم می‌رود که این تبادل آتش‌ها به لبنان کشیده شود. پیروزی اخیر حزب‌الله در انتخابات پارلمانی نیز باعث می‌شود تا ایران در لبنان نیز دست بالاتری پیدا کند. در واقع به نظر ایران فاصله زیادی تا بدل‌شدن به یک قدرت هژمون اسلامی در منطقه ندارد. افزایش تنش میان ایران و آمریکا در نتیجه خروج واشنگتن از برجام می‌تواند پیامدهایی را برای سه کشور سوریه، عراق و افغانستان نیز به دنبال داشته باشد که نیروهای آمریکایی در آن مناطق حضور دارند. حمایت ایران از بشار اسد به پشتوانه روسیه، جایگاه مستحکمی به ایران در سوریه داده است. با توجه به روابط نزدیک و حسنه بغداد با تهران، همین قضیه درخصوص عراق نیز صادق است. فارغ از تشدید تنش‌های دیرینه و جنگ‌های نیابتی، خروج آمریکا از برجام می‌تواند به مسابقه‌ای تسلیحاتی در منطقه بینجامد. عربستان سعودی به دفعات و بر پایه اتهامات واهی ایران را به تلاش برای ساخت سلاح هسته‌ای متهم کرده است. بنابراین در صورت تصمیم تهران برای تداوم و پیگیری برنامه هسته‌ای، همان‌طور که پیش‌تر محمدبن سلمان، ولیعهد جوان این کشور تأیید کرده بود، ریاض ساخت سلاح هسته‌ای را در دستور کار قرار خواهد داد. با این تفاسیر، تنها دستاورد تصمیم ترامپ برای لغو برجام، یک خاورمیانه آشفته‌تر خواهد بود.

پاياني بر استيلاي جهاني آمريکا رايان کوپر . روزنامه‌نگار
خروج آمريکا از توافق هسته‌اي با ايران اين پيام را به مابقي کشورهاي جهان، ازجمله متحدان نزديک ايالات متحده، مخابره مي‌کند که از اين کشور نمي‌توان انتظار درک منطقي يا وفاداري به وعده‌هايش را داشت. در واقع ترامپ نه براساس دلايل و شواهد محکمه‌پسند بلکه براساس سياست داخلي آمريکا اقدام به نقض برجام کرده است؛ امري که نشان مي‌دهد آمريکا به کشوري سرکش بدل شده است. اين در حالي است که کشورهاي فرانسه، آلمان، روسيه، بريتانيا و چين همچنان به اين توافق پايبندند. آنچه اين اقدام آمريکا به جهان مي‌گويد اين است که حرف و قول آمريکا بي‌ارزش است. با‌اين‌اوصاف، چرا يک کشور بايد به توافق با آمريکا تن دهد، آن هم در شرايطي که آن توافق مي‌تواند در هر لحظه و به دلايل واهي ازسوی طرف آمريکايي نقض شود. خروج از توافق هسته‌اي در شرايطي صورت مي‌گيرد که ترامپ قرار است در آينده نزديک با کره‌شمالي وارد مذاکره شود؛ مذاکره‌اي که به‌نظر، مي‌تواند به توافقي شبيه توافق هسته‌اي با ايران منجر شود. با اين اتفاق فقط در صورتي مي‌توان به موفقيت‌آميزبودن اين مذاکرات اميدوار بود که کره‌جنوبي و چين بتوانند به‌تنهايي خواسته‌هاي پيونگ‌يانگ را برآورده کرده و حضور آمريکا در عمل نقش چنداني نداشته باشد. از ديگر سو، توافق هسته‌اي با ايران را بايد آخرين حلقه از نظم بين‌المللي پساجنگ دانست که با استيلاي آمريکا همراه بود. اين نظم را که بر شانه‌هاي حمايت‌هاي مالي و معنوي آمريکا از سازمان ملل، صندوق بين‌المللي پول، بانک جهاني و ناتو و سازمان‌هايي از اين دست همراه بود، مي‌شد نوعي امپراتوري آمريکايي ديد؛ هرچند بايد خاطر نشان کرد کشورهاي اروپاي غربي، ژاپن، کره‌جنوبي و استراليا نيز از اين نظم به سهم خود بهره بردند. از مدت‌ها پيش مشخص شده بود که با رشد چشمگير چين و جمعيت عظيم اين کشور، جهان تک‌قطبي پس از جنگ جهاني دوم رفته‌رفته به‌سمت دوقطبي‌شدن و حتي سه‌قطبي‌شدن (با در‌نظر‌گرفتن هند) پيش مي‌رود. در واقع قدرت در حال انتقال به قسمتي از جهان است که بخش عظيمي از جمعيت جهان را در خود جاي داده است؛ يعني جنوب و شرق آسيا. حال اين سؤال که چگونه آمريکا با قدرت‌گيري يک رقيب جدي و يک ابرقدرت بعد از 1991 کنار مي‌آيد، ذهن خيلي‌ها را به خود مشغول کرده است. در اينکه سرمايه‌داري دولتي اقتدارگراي چين بتواند با نظم جهاني کنوني که بر سرمايه‌داري ليبرال استوار است، کنار بيايد، ترديدهاي زيادي وجود دارد. بنابراين حضور توأمان آمريکا و چين در اين عرصه با تنش‌هاي جدي همراه خواهد بود. با اتفاقات و تحولات اخير بيش از پيش مشخص مي‌شود که پاسخ آمريکا به قدرت‌گيري جهاني چين اين است که قصد دارد تا خود را از صحنه بين‌المللي بيرون بکشد. با‌اين‌اوصاف، ديگر تضميني وجود ندارد که آمريکا بار ديگر درگير جنگ‌هاي بيهوده و ويران‌کننده که ميلياردها دلار هزينه بر دوش مردم اين کشور مي‌گذارد، نشود. تضميني وجود ندارد که مردم آمريکا بار ديگر يک فرد بي‌تجربه را که هيچ درکي از ظرافت‌هاي نظام ديپلماتيک جهاني ندارد، انتخاب نکنند. ديگر نمي‌توان از دولت آمريکا انتظار داشت که عاقلانه رفتار کند. اگر هنوز عقلانيتي در مابقي جامعه جهاني وجود داشته باشد، بايد شروع به ساخت چارچوبي بين‌المللي براي مقابله با آمريکا کنند؛ پيش از آنکه خيلي دير شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.