سياست جديد ترامپ درباره ايران
سخنراني ترامپ و مواضع شب گذشته او، به معني خروج کامل آمريکا از برجام و آغاز دور ديگري از تلاشهاي اين کشور براي اعمال فشار بر ايران است. او ضمن تکرار لفاظيهاي بيمعني هميشگي، به دولت دستور داد تحريمهاي پيشين در سريعترين زمان ممکن بازگردانده شود و شرکتهاي خارجي فعال را تهديد کرد چنانچه در مدت معيني فعاليتهاي خود را تعطيل نکنند، از دسترسي آنها به بازار آمريکا جلوگيري خواهد شد. گزارشهاي خبري حاکي از آن است که تلاشهاي سه کشور اروپايي بعد از آن به شکست انجاميد که آمريکا اصرار کرده بود حتي بعد از 2030 محدوديت شديد بر غنيسازي اورانيوم در ايران اعمال شود. اين در حالي بود که اروپا با محدوديت در حد حفظ يک سال گريز هستهاي موافقت کرده بود. اين به آن معني است که ترامپ قويا دنبال بهانه براي خروج از برجام بوده است.
ريشه اصلي تصميم شب گذشته ترامپ را نيز بايد مانند تصميمات پيشين او در خصلت پوپوليستي او کاويد. او نيز مانند بسياري ديگر از رهبران پوپوليست که نه موقعيتي در سيستم حکومتي دارند و نه از وجههاي در بين طيف گستردهاي از نخبگان رسانهاي، دانشگاهي، مديريتي، هنري، فرهنگي و... بهرهمندند و نه از محبوبيتي در بين طبقه متوسط تحصيلکرده، چارهاي جز حفظ پايگاه اصلي رأي خود که زمينهساز اصلي بهقدرترسيدنش بود، ندارد. به همين دليل او مانند همتايان پوپوليست خود هميشه در 16 ماه گذشته احساس کرده ناچار از عمل به قولهايي است که در مبارزات انتخاباتي، موجب گرايش بخش اصلي رأيدهندگان به او شد. او حتي به غريزه دريافته وفانکردن به عهد با اين رأيدهندگان ممکن است موجب انزواي او در واشنگتن و حتي ناتواني او از اتمام دوره جاري رياستجمهورياش شود؛ چه رسد به انتخابات مجدد در دوره بعد. بهعلاوه، رهبران پوپوليست کينهتوز هم هستند. در هر قدمي که او در 16 ماه گذشته برداشته، کينه بيمعني و کودکانهاش از اوباما و کلينتون نيز نمايان بوده است. اينها عمده عواملي است که بايد بهعنوان مبناي اصلي سماجت ترامپ و بياعتنايي او به اصرار همه متحدان غربي قریببهاتفاق بزرگ ديگر کشورها، حتي بهتازگی اکثريت اعضاي سناي آمريکا، افکار عمومي آمريکا و افکار عمومي بينالمللي و طيف گستردهاي از سياستمداران کنوني و پيشين آمريکا درباره برجام بهشمار آورد. رسانههاي آمريکايي و بينالمللي شب گذشته يکصدا از اين تصميم ترامپ انتقاد ميکردند. بههرحال، اين تصميم که به اين ترتيب و به شکلي کاملا بوالهوسانه و غيرمسئولانه گرفته شده، متأسفانه آثار درازمدتي بر منطقه ما که پيش از اين با مشکلات عظيمي مواجه بود، خواهد داشت. بهعلاوه، اين تصميم ترامپ باري مضاعف و سنگين بر مشکلات بزرگي که ما در داخل داريم خواهد افزود. ايران اکنون با وجود خروج ترامپ از برجام، همچنان به لطف توافق خوبي که از سوی دکتر ظريف و همکارانش تدوين شد، در شرايط بسيار بهتري به نسبت دوره منتهي به برجام قرار دارد. عمده مشکلاتي که در ماههاي اخير بهتدريج رو به حادشدن گذاشتهاند، ربط مستقيمي به برجام و تهديدهاي ترامپ ندارند. ايران در آوريل گذشته طبق آمار 87/2 ميليون بشکه نفت خام و معيانات گازي صادر کرده که در نوع خود رکوردي است. بهعکس انزواي اقتصادي و تحريمهاي ظالمانه دوره منتهي به برجام، ايران در يک دوره تقريبا سهساله توانست به داراييهاي خود در خارج دسترسي داشته و با حذف موانع ناشي از تحريمهاي هستهاي در راستای عاديسازي روابط اقتصادي با جهان حرکت کند. مهمتر از همه اینکه نهتنها ايران اکنون برخلاف چهار سال اول دهه 90 در انزوا نيست بلکه بهعکس، ترامپ با آخرين اقدام کودکانه، خود را در معرض انتقاد حتي نزديکترين متحدان سنتي آمريکا قرار داده است. برخلاف دور قبل، اينبار نهتنها اروپا و خاور دور رأسا اقدام به اعمال تحريمي عليه ايران نخواهند کرد، بلکه احتمال مقاومت آنها در برابر تحريمهاي فراملي آمريکا و حمايت از شرکتهاي خود نيز منتفي نيست. هرچند مقاومت در برابر اين غول اقتصادي، مالي و نظامي قطعا کار آساني نخواهد بود. در نهايت اينکه پايبندي مستمر ايران به برجام و نقض آن از سوی آمريکا، نهتنها از نظر سياسي و تبليغاتي برد مهمي براي ايران است، بلکه گوياي بلندي جايگاه اخلاقي ايران نیز هست. اما هنوز بسياري از موضوعات بايد روشن شود؛ سطح و شدت واکنش اروپا و شماري ديگر از کشورها بسيار مهم است. سؤال اين است که آيا آنها به نحوي مؤثر به اين اقدام ترامپ اعتراض خواهند کرد و دست به مقاومتي عملي خواهند زد؟ تأثير مجموعهاي از اينگونه اقدامات ترامپ که در تقابل با متحدان غربي گرفته شده است، بر سازوکار اتحاد فراآتلانتيکي چه خواهد بود؟ آيا ترامپ اقدامي براي تعديل اوضاع و دلجويي از متحدان اروپايي و تأمين رضايت حداقلي آنها انجام خواهد داد؟ او اگر بخواهد چنين کند، ميتواند مثلا مانند بيل کلينتون در دهه 1990، شرکتهاي اروپايي را از مجازات در صورت همکاري اقتصادي با ايران معاف کند. آيا اروپا و ديگر کشورها آماده ادامه تلاش براي عاديسازي روابط اقتصادي با ايران خواهند بود؟ اينها و مانند اينها سؤالاتي است که ايران قبل از هر واکنش محتوايي بايد از پاسخ به آنها مطلع شود. ترديدی نيست که مردم و مقامات ما بايد بحق از اين اقدام غيرمسئولانه عصباني باشند؛ اما حفظ خونسردي، خودداري از عکسالعمل سريع و احتراز از برخورد واکنشي، لازمه عبور از گردنه دشوار کنوني با حداقل خسارت است. سياست يعني هنر بازيکردن در عالم ممکنات. واکنش ايران هرچه سنجيدهتر باشد، دولت ترامپ در موقعيت دشوارتري در رابطه با جامعه بينالمللي قرار خواهد گرفت. اقداماتي از قبيل ازسرگيري برنامه هستهاي در سطح قبل از برجام، اگر صرفا بهعنوان واکنش به عمل خلاف آمريکا باشد، اقدامي درست نخواهد بود. اقدام ديگران نبايد بهطور اتوماتيک اقدام خاصي را به ما ديکته کند. ازسرگيري برنامه هستهاي، تنها در صورت وجود نياز عيني و توجيه اقتصادي قابل دفاع خواهد بود؛ در غير اين صورت، هم بر دشواريهاي اقتصادي خواهد افزود و هم بر دشواريهاي سياسي و ديپلماتيک دامن خواهد زد. تقويت انسجام و گفتوگوي ملي ميتواند مهمترين و بهترين گام نخست در راستای برخورد با اين بحران جديد باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.