|

خصلت تئاتری مشروطه

«تئاترکراسي در عصر مشروطه» کتابی است درباره اوضاع اجتماعی و سیاسی ایران در عصر مشروطه از منظر نقشی که تئاتر در این دوران ایفا می‌کند. کتاب به بررسی تئاتر ایران در سال‌های بین 1285 تا 1304 می‌پردازد. یعنی مصادف با انقلاب مشروطیت و همچنین حضور رسمی هنر تئاتر در ایران. این تقارن باعث شده از نظریه‌ای استفاده شود که ساز‌و‌کار ارتباط میان صحنه اجتماع و صحنه تئاتر را افشا کند. نظریه تئاترکراسی که از دریچه تئاتر رهایی‌بخشی دموکراتیک را جستجو می‌کند، مبانی نظری تحقیق را فراهم می‌آورد. به این‌ ترتیب، داده‌های تاریخی سامانی پیدا می‌کنند که از سویی حاکی از نقش خطیر هنر تئاتر در تغییر صحنه جامعه برای حضور اقلیت‌های اجتماعی و پیوند استوار آن با نهادهای خودجوش دموکراتیک است و از سوی دیگر خصلت تئاتری حرکت‌های سیاسی نظیر انقلاب مشروطه یا شورش‌ها و حتی سرکوب آنها را نشان می‌دهد. در واقع تئاترکراسی اصطلاحی است که در دوران یونان باستان مطرح شده است. در رساله جمهور افلاطون تئاترکراسی از جنبه سلبی آن مطرح شده. وقتی تماشاگر صدای خود را می‌یابد دوره حکمرانی نژادگان یا اشراف‌سالاری خاتمه می‌یابد و زمانه حاکمیت تماشاگران آغاز می‌شود که از دید افلاطون شرآفرین است. در واقع تئاترکراسی را ترس و هراس و کامجویی‌های تماشاگران پیش می‌برد. در دموکراسی محدودیت‌هایی وجود دارد و دموس تنها شامل انسان‌های آزاد است و شامل حال بردگان نمی‌شود که در دوران یونان باستان بسیار زیاد بودند. حال آنکه تئاترکراسی محدودیت نمی‌شناسد و شامل کلیه تماشاگران اعم از برده و آزاد می‌شود. در این کتاب نقش تئاتر در ایجاد نوعی تئاترکراسی در دوران مشروطه بررسی شده است. موضوع کتاب این سوال است که چه پیوندی بین تئاتر و سیاست اجتماع وجود دارد. در این کتاب به نمایشنامه‌نویسان دوره مشروطه و وقایع سیاسی و اجتماعی همزمان آن اشاره شده است. همچنین جدای از بحث‌های فلسفی درباره تئاترکراسی و نظریه‌های آن از افلاطون تا فیلسوفان امروزی، به وقایع همزمان کشورهای همسایه و تلاش آنها برای ایجاد تغییرات بنیادی در جامعه اشاره شده تا بستر و زمینه اتفاقات در دوران مشروطه بهتر فهم شود. کامران سپهران در نشست نقد و بررسی کتاب خود به انگیزه‌های نوشتن این کتاب اشاره کرد: «قصدم در کتاب «تئاترکراسی در عصر مشروطه» یک بررسی زیباشناسانه ناب نبود. در زمانه حاضر، هر تحقیق جدی در عرصه هنر می‌طلبد که عمل روزمره متاثر از آن باشد. پیش از تدوین این کتاب از یک ‌سو به بحث‌های رانسیر در بازگشت به ابتدای تاریخ زیباشناسی و احیای زیباشناسی برخوردم و از سوی دیگر به اسناد چاپ‌شده تئاتری. تصور می‌کردم این دغدغه و فکرها می‌توانند با هم به یک توازی برسند. این‌گونه شد که کتاب حاضر را نوشتم. با انتشار کتاب، نقدهایی هم مطرح شد که تئاترکراسی چه ربطی به بحث‌های رانسیر دارد. نه من شارح رانسیر هستم و نه بنا بود این کتاب تحت تاثیر او باشد. من فقط فکر کردم که رانسیر به مساله‌ای که دارم پاسخ می‌دهد و کمک می‌کند. همواره گفته می‌شود ما در سرآغاز تجدد به مبادی فلسفی نپرداختیم و قشون‌مان نسبت به قشون مهاجم ضعیف‌تر بود و تقویت نشد. این پاسخ برای من قانع‌کننده نبود. اما تحت لوای تئاترکراسی نمی‌گویم پاسخ ولی واکنش همدلانه‌تری نسبت به تجربه گذشتگان وجود دارد. همواره گفته می‌شود که به اشتباه رفته‌ایم و نهضت مشروطه شکست خورده است. به نظرم چنان‌که درباره انقلاب زیباشناختی گفته می‌شود نه‌تنها قوای فکری بلکه حس‌های دیگر نیز به روی صحنه می‌آیند، می‌توان آن برهه تاریخی را نیز بدین صورت دید. در آخر کتاب هم گفته‌ام که به این معنا روایت خودم را از آن دوره ارائه می‌دهم که در اینجا تئاتر اولویت پیدا کرده است. با این اولویت در این عصر یک جد و جهدی را می‌بینیم. از این‌رو، در این کتاب کوشیدم نشان دهم هنر چه ارتباطی با آن زندگی روزمره داشت و تئاتر هم می‌تواند برای عصری که همیشه با انحطاط و شکست روایت می‌شود، روشنگری کند. این تمام دست‌و‌پایی است که در این کتاب زده‌ام. پشت کتاب چیزهای فشرده و ریزبینانه‌ای وجود نداشت، بلکه مسائلی در زندگی شخصی و دانشگاهی‌ام داشتم که به نظرم رسید می‌توانم آنها را ترکیب کنم، راهی که کمی همدلانه‌تر باشد. نقد را هم این‌گونه می‌بینم که اگر ما مجموعه‌ای از اسناد داریم، باید بتوان توازی و تناظری میان آن‌ها و رویدادهای آن دوره یافت. تلاشم این بود که از طریق اسناد موجود این توازی را بیابم و آن‌ها فقط در خدمت روشنگری تاریخی نباشند.» سپهران از بسیاری از منابع فارسی و لاتین بهره می‌گیرد تا نگاهی علمی بر این پژوهش حاکم شود. در این میان نام یرواند‌ آبراهامیان، ماشاالله آجودانی، یحیی آریان‌پور، حمید امجد، محمدتقی بهار، میرزاآقا تبریزی، اسماعیل جمشیدی، جلال ستاری، علی‌اکبر سیاسی، رضا میرزاده‌عشقی، مویدالممالک فکری، نصرالله فلسفی، محمد قائد، محمدعلی همایون‌کاتوزیان، احمد کریمی‌حکاک، هیوا گوران، شاهرخ مسکوب، جمشید ملک‌پور، میرزارضاخان طباطبایی‌نائینی، آندرانیک هوویان، ناتالی هینیک، رشید یاسمی،‌گریگور یقیکیان و دیگران دلالت بر گستردگی این پژوهش می‌کند، البته باید به این جمع نام بسیاری از محققان خارجی را نیز افزود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.