روشنایی در شهرهای آینده
عماد آقاجانی*
از دهههای پایانی سده نوزدهم، الکتریسیته و بهویژه روشنایی الکتریکی که با ساخت لامپهای رشتهای نمود پیدا کرد، در دسترس عموم مردم در شهرها قرار گرفت. پیشرفتها در زمینه انتقال برق به نقاط دوردست، ساخت نیروگاههای عظیم، کنترل و مدیریت آن، ساخت دستگاهها و فناوریهای نوین بر پایه انرژی الکتریکی، بهرهبرداری از این انرژی را بیشازپیش آسان کرد. روشنایی الکتریکی نیز از این پیشرفتها بیبهره نبود. با گسترش فناوریهای الکتریکی و مواد، نیمههادیها به صورت دیود و ترانزیستور به صورت گسترده تولید شدند و مورد استفاده قرار گرفتند. لامپهای رشتهای و فلورسنتها کمکم جای خود را به لامپهای هالوژن و سپس لامپهای کممصرف و دیودهای نوری یا الایدیها دادند. بهاینترتیب مصرف انرژی بهشدت کاهش و عمر و بازدهی لامپها افزایش یافت. سرمایهگذاری و پژوهشها روی دیودهای نوری، آنها را پیشرفتهتر کرد و سبب شد تا تلویزیونهای حجیم به تلویزیونهای کمحجم کنونی با صفحه نمایش تخت تبدیل شوند. نمایشگرهایی با دیودهای نوری پدید آمدند که با یک نرمافزار ساده تبلیغات را نهتنها در فضای شهری، بلکه در ورزشگاهها و دیگر اماکن مورد بازدید دگرگون کرد.
گونه جدید دیودهای نوری، خانهها، خودروها و شهرهای ما را پیشازپیش متحول خواهند کرد. دیودهای نوری ارگانیک که در آنها از نیمههادیهای ارگانیک استفاده میشود، میزان مواد استفادهشده را به مقدار خوبی کاهش میدهند. دیودهای نوری تولیدشده از این طریق، نهتنها روشنایی را تأمین میکنند و نیز در صفحهنمایش رایانهها و تلویزیونها به کار گرفته میشوند، بلکه قابلیتهای دیگری ازجمله فرمانپذیری از طریق تماس را خواهند داشت تا خاموش یا روشن شوند. گرچه هزینه این نوع از دیودهای نوری در حال حاضر بالاست، اما در آیندهای نهچندان دور، قابل تصور است که از این نوع دیودها در صفحات نمایش فرمانپذیر با تماس دست استفاده شود. اما کارکرد چنین نیمههادیهایی به همینجا ختم نمیشود. آنها نهتنها روشنایی تولید میکنند، بلکه میتوانند انرژی خورشید را به انرژی الکتریکی تبدیل کنند. بنابراین دور از انتظار نیست که فضای شهری و خانههای ما و صفحات انرژی خورشیدی در آینده از چنین فناوریای استفاده کنند. اما برای تنظیم روشنایی خانههای ما فقط دیودهای نوری به کمک ما نخواهند آمد. پنجرههای الکتروکروماتیک یا پنجرههای هوشمند با قیمت ارزانتر در دسترس قرار خواهند گرفت و توانایی این را خواهند داشت تا نور ورودی را تنظیم کنند یا بهعنوان مانعی برای خارجشدن نور از فضای موردنظر باشند و بهاینترتیب حریم خصوصی افراد را در منازل و ادارات تأمین کنند. استفاده از لیزر که دیگر فناوری مربوط به نور است، روزبهروز افزایش مییابد و دقیقتر و کاراتر میشود. علاوه بر کارکردهای فعلی لیزر، روشناییهایی که از لیزر آبی برای تولید نور سفید استفاده میکند، کممصرفتر از دیودهای نوری است و دور از ذهن نیست که در آینده، در خودروها و دیگر وسایل الکتریکی مورد استفاده قرار گیرد. خودروهای آینده، با بهرهگیری از لیزر فواصل را نسبت به خودرو میسنجند و عملکرد درخوری را به نمایش میگذارند. چراغهای خودروهای آینده بهگونهای تنظیم خواهند شد که هنگام رانندگی عملکرد هوشمندی داشته باشند. بسیاری از ما هنگام رانندگی در شب، تجربه داشتهایم که نور خودروهای روبهرو، بهویژه هنگامی که از نوربالا استفاده میکنند، چشم را آزار میدهند. شرکتهای خودروسازی هماکنون در حال تحقیق و تولید چنین خودروهایی هستند بهطوری که نور خودروهای هوشمند هنگام نزدیکشدن به ماشین روبهرو کم خواهد شد یا جهت نور تغییر خواهد کرد تا مزاحمتی برای دیگر رانندگان ایجاد نکند. ابزار نمایش در این نوع خودروها نیز میتوانند از فناوریهای نوری آینده بهره ببرند و سرعتسنج و دیگر ابزار نمایشی خودرو را بهینهتر در اختیار راننده قرار دهند. برای مثال رانندگان بتوانند در گوشهای از شیشه روبهرو نمایشگرهای خودرو را در اختیار داشته باشند. همچنین چراغهای جادهها و فضای شهری برای کاهش هدررفتن انرژی، با حسگرهای حرکتی میتوانند وجود خودروها را در محدوده خود از پیش معین کنند و روشن یا خاموش شوند. در شهرهای آینده بیشازپیش شاهد استفاده از انرژیهای پاک خواهیم بود به طوری که در ساختمانها و برجهای آینده، نصب مولدهای تولید انرژی الکتریکی پاک مقدور خواهد بود. محققان درحالحاضر در تلاشند تا بتوانند پنلهای خورشیدی را با بتون ویژهای ترکیب کنند و جادههایی بسازند که بتواند انرژی الکتریکی تولید کند. اما انرژی خورشیدی و باد و امواج دریا تنها منابع انرژی پاک نخواهند بود. با قراردادن سامانههای ویژهای در پیادهروها و جادههای آینده نیز میتوان انرژی مکانیکی را به انرژی الکتریکی تبدیل کرد. بهدستآوردن انرژی از جادهها میتواند خود صرف روشنکردن آنها شود. با ظهور فناوریهای نوین در سالهای آینده، روشنایی منازل و ادارات، پیادهروها و جادهها و بهطور کل شهرهای ما چهره جدیدی از شهر را به نمایش خواهند گذاشت. * کارشناسارشد فیزیک
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.