پايان مدرنيته؟
مفهوم عقيده عالمانه در دوران مدرن، كه همان انقطاع بين طبيعت و فرهنگ، جسم و روح، زيربنا و روبنا، عقل و احساس است و امكان ظهور سوژه و آزادي او را فراهم ميآورد بر اين تفكر هگل استوار است كه «آنچه واقعي است عقلاني است و آنچه عقلاني است واقعي است.» بر چنين پايهاي است كه به تدريج فردگرايي خاص زندگي بورژوايي مدرن و نيز كليه نهادهاي اجتماعي مربوط به قرارداد اجتماعي شكل ميگيرند. قرارداد اجتماعي كه از قرن هجدهم به صحنه آمد بر اساس عقلانيت رشد يافت و به مغز ارجحيت داد و عواطف را مهار كرد و هيجانها را به حاشيه راند. از نظر نويسنده كتاب «آخر زمان»، چنين قرارداد اجتماعياي امروز از بسياري جهات كلا و كاملا اشباع شده است و قانون پدر مسيحي، يعني قانون خداي يگانه مسيحي، يا دولت حاضر و ناظر، قانون پدرسالاري و برتري مردانه در دوران مدرن عمر خود را سپري كرده و دوران پسامدرن فرا رسيده است. از نظر نويسنده در قرارداد اجتماعي هرگز به اندازه كافي از علت و معلول «امر «همبودي» حرفي زده نشده بود و اين يكي از دلايل فرارسيدن آخر زمان است. «وانگهي آدمهاي اين نهادها ديگر از رشد امر جامعهگري هيچ نميفهمند، بدون شك، به اين خاطر كه نميخواهند بپذيرند نخبگان فقط اداي نخبگان را درميآورند يا خود را پشت دو انگشتي كه متكبرانه به نشانه پيروزي بالا گرفتهاند پنهان ميكنند. آنها با رفتاري كوتولهمابانه، با ريشهاي جمهوري سومي خود استادان دروغي و لاتهاي حقيقياند». (ص 49) در همه قلمروها حالت زايندگي است كه فرهنگ يك ملت را ميسازد و بعد از آن است كه عاديسازي سياسي، فلسفي و تشكيلاتي صورت ميگيرد و آنچه زايش و جواني سرزنده بود به نهاد تبديل ميشود و متحجر ميماند. در اين حالت، نرمش وجودي به سختپوستي و انجماد ميگرايد و قفل ميشود. سرزندگي راه مخالف در پيش ميگيرد و به ميل به مرگ بدل ميشود. «ببر نيرومند رفتهرفته به گربه نر اختهشدهاي شباهت مييابد كه با محرومشدن از نيروي شهواني چربي ميآورد. در اين صورت در بهترين وضعيت چيز هولانگيزي ما را تكان ميدهد. به زبان ديگر، گويي زمانه به سر ميآيد و به انتظار آخر زمان خود مينشيند.» (ص 16) آخر زمان از نظر نويسنده منبع الهام چيزهاست، بنابراين نامنسجم نيست بلكه آغازي بر انسجام است و بر ضرورت به راه انداختن دوباره آنچه قفل شده تكيه دارد. اين نقطه پاياني است به آنچه از حركت بازمانده، چيزي است كه به نهادها و تشكيلات از رمق افتاده نيرو و استحكام مجدد ميبخشد. نويسنده علاوه بر هولانگيزبودن بر فراواقعيبودن وضعيت دوران مدرن نيز انگشت ميگذارد: «فراواقعيت يعني اضافهبار زندگي بر دوش واقعيتي كه تمدن بورژواگرا آن را به نظام سوداگر حقيري در يك جهان كميتي محدود كرده است». الهامي در كار نيست مگر اينكه خلأیي در ميان باشد و ظهوري در كار نيست مگر اينكه غيبتي وجود داشته باشد. بدين ترتيب است كه ميتوان آخر زمان را فهم كرد: «چيزي كه حضور غايب را نويد ميدهد، چيزي كه راز همبودي را آشكار ميكند، چيزي را كه وراي تصورات ذهنياي كه ما بيش از حد به آنها عادت كردهايم، نمايان ميسازد و چيزي را كه بيچون و چرا انكارناپذير و بيعيب و نقص است به نمايش ميگذارد. نويسنده براي توجيه اين مفهوم به اسامي متفكران زيادي به صورت گذرا اشاره ميكند: الگوهاي ابتدايي يونگ، پسماندهاي ويلفردو پارتو، ساختارهاي لوي استراوس، كاراكترهاي اساسي دوركيم و... او با استفاده از تعابير ماكس شلر پيشبيني ميكند كه يك نظام احساسي و عاطفي كه اولويت را به احساس تعلق و به تجربه زيسته انسانها ميدهد به جريان افتاده است. همه چيزها در «اينجا و حالا» ريشه دارند. خواه اينجا و حالاي منحصرا سرزميني ما، يا اينجا و حالاي سرزمينهاي نماديني كه فضاهاي زيستي مشترك در اينترنت است. در اين مورد هر فرد ميكوشد از آنچه خود را مينماياند كم يا زياد سود جويد و از آنچه خود را براي زندگي كردن عرضه ميكند در چارچوب «پيماني قبيلهاي» بهره برد. در برابر تعاليگراييهاي جورواجور چه از نوع ديني آن و يا از نوع سياسي آن يعني جامعه بينقش و فرداهايي لبريز از شادي كه سنت غربي تراوش كرده است، دغدغه انساني براي جهاني كه در آن زندگي ميكنيم، ترجمان درونيتي ژرف و نشانه اهميتي است كه به نقش بودن با تمام پيامدهايش داده ميشود. مهمترين اين پيامدها بيشك تمركز بر زمان حال است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.