پیامها و پیامدهای «توافق جدید» مکرون
یاسر نورعلیوند- عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات راهبردی
امانوئل مکرون، رئیسجمهوری فرانسه که برای گفتوگو درباره جلوگیری از خروج آمریکا از توافق هستهای با ایران به واشنگتن سفر کرد، صحبت از یک «توافق جدید» به میان آورد که به زعم وی میتواند نگرانیهای ایالات متحده درباره ایران را برطرف کند. وی در کنفرانس مطبوعاتی مشترک خود با دونالد ترامپ گفت: «در این توافق باید چهار موضوع را بگنجانیم؛ اولین موضوع منع ایران از هرگونه فعالیت هستهای تا سال ۲۰۲۵ است که در برجام آمده. دوم اطمینان از اینکه ایران در بلندمدت برنامه هستهای نخواهد داشت؛ مورد مهم سوم توقف فعالیت موشکی ایران در منطقه است و چهارم رسیدن به راهحل سیاسی برای مهار ایران در یمن، سوریه، عراق و لبنان خواهد بود». از سخنان ترامپ در کنفرانس مطبوعاتی مشترک اینگونه به نظر میرسد که وی نیز با این پیشنهاد مکرون به طور ضمنی موافق است.
قبل از هر چیز باید گفت پیشنهاد مکرون ایده جدیدی نیست. وی پیشتر نیز این ایده را - البته نه به شکل نظاممند کنونی- طرح کرده بود، اما با پاسخ مثبتی از سوی ترامپ مواجه نشده بود. با این وصف، پرسشی که پیشروی ما قرار میگیرد این است که این توافق جدید حاوی چه پیامها و پیامدهایی است. در مقام پاسخ باید گفت، نخست، هسته مرکزی و قوامبخش این پیشنهاد حفظ توافق هستهای به شکل فعلی و به موازات آن پرداختن به نگرانیهای ترامپ، نه از طریق دستکاری در برجام، بلکه در قالب یک توافق جدید و تکمیلکننده است. درواقع، حفظ برجام به شکل فعلی آن دستکم تا 2025 اصل اساسی این پیشنهاد است. دوم، گویای این واقعیت است که فشارهای ترامپ بر متحدان اروپایی خود ثمربخش بوده و توانسته آنها را متقاعد کند که برجام نیازمند تقویت از طریق کنارگذاشتن محدودیتهای زمانی پس از 2025 و تکمیل از طریق مسائل موشکی و منطقهای است. سوم، از سوی مقابل بیانگر این واقعیت نیز هست که اروپاییها نیز توانستهاند ترامپ را متقاعد کنند که دستیابی به هرگونه توافق جدیدی با ایران صرفا بر بستر حفظ برجام به شکل فعلی آن میسر است. درواقع، رسیدن به یک توافق کاملتر و جامعتر با ایران از مسیر خروج از برجام ممکن نمیشود و باید با حفظ توافق هستهای از آن بهعنوان پلی برای رسیدن به یک توافق کاملتر بهره برد. چهارم، اگر دو واقعیت دوم و سوم به یک نقطه مشترک عملیاتی برسند، نشاندهنده پایان اختلاف اروپا و ترامپ در مورد ایران و آغاز یک مسیر جدید و مشترک از سوی آنان است؛ مسیری که همگرایی اروپا و آمریکا را یکبار دیگر در قبال ایران احیا میکند. پنجم، توافق جدید بیانگر برتری رویکرد تجمیعگرایانه آمریکا بر رویکرد تفکیکگرایانه اروپا در قبال ایران است. اروپاییها بر این عقیده هستند که با الگوگرفتن از برجام میتوان سایر موارد اختلافی با ایران را در زمان مناسب خود به مذاکره نشست و حل کرد، اما رویکرد ترامپ مبتنیبر تجمیع همه تهدیدهای صادرشده از ناحیه ایران و حل همه آنها در چارچوب یک توافق جامع است. توافق جدید با مؤلفههای چهارگانهای که مکرون برای آن برشمرده است، متضمن یک رویکرد تجمیعگرایانه در قبال ایران است. ششم، در صورت موافقت ترامپ، احتمالا وی حفظ برجام را منوط به همکاری ایران با غرب برای رسیدن به این توافق جدید خواهد کرد. در چنین شرایطی، اصطلاحا توپ را به زمین ایران خواهد انداخت و این ایران است که باید تصمیم بگیرد که تمایلی به حفظ برجام و توسعه آن دارد یا خیر. بهطورکلی، به نظر میرسد اروپا و آمریکا از طریق گفتوگوهایی که در ماههای اخیر در مورد ایران و برجام با همدیگر داشتهاند بهتدریج در حال رفع اختلافات و نزدیکسازی دیدگاههای خود برای اتخاذ یک سیاست واحد در قبال ایران هستند. پیشنهاد مکرون را میتوان جمعبندی اروپا از گفتوگوهای خود با آمریکا و ماحصل آن تلقی کرد که اگر مورد موافقت ترامپ قرار گیرد، چشمانداز جدیدی برای برجام و مسیر تازهای روابط ایران با غرب رقم خواهد زد. تنها رویدادی که میتواند مانع همگرایی اروپا و آمریکا در قبال ایران شود، یکجانبهگرایی ترامپ و خروج یکباره وی از برجام است. بنابراین، از همین حالا میتوان پیشبینی کرد که ماندن ترامپ در برجام در گرو تضمینهایی خواهد بود که اروپاییها به آمریکا در جهت مقابله و مهار ایران خواهند داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.