چاپگر سهبُعدی و دنیای پزشکی
سمیه رستمیان
چاپگرهای سهبُعدی پدیدههای نسبتا جدیدی هستند. پیدایش این فناوری به چهار دهه پیش؛ یعنی دهه ۸۰ میلادی (دهه ۶۰ شمسی) بازمیگردد. دکتر «هیدو کودما» از مؤسسه تحقیقاتی شهر ناگویا نخستین کسی بود که موفق به ابداع این روش شد. در آن زمان او توانست با افزودن بخشهای جدیدی به چاپگرهای دوبُعدی، مدلهای سهبُعدی پلاستیکی را به وجود آورد. در ابتدا از این فناوری برای مدلسازی صنعتی پیش از شروع تولید انبوه محصول استفاده میشد، اما با گذشت زمان این فناوری جای خود را در رشتههای گوناگون باز کرد. چاپگرهای سهبُعدی برای تولید مدل خود، طرح موردنظر را به صورت لایهلایه با دقت میلیمتری تولید میکنند و بهاینترتیب یک ماکت با دقت بسیار بالا از طرح اولیه را ارائه میدهند. صرفهجویی در زمان، جلوگیری از هدررفتن مواد اولیه و دقت بالا سبب شد که این فناوری جای خود را به روشهای قدیمیتر بدهد. امروزه مدلسازی سهبُعدی جایگاه خود را در بسیاری از علوم و فناوریها ازجمله خودروسازی، معماری، صنایع نظامی، علوم فضایی و پزشکی باز کرده است. در علم پزشکی از دو منظر میتوان از این چاپگرها بهره جست؛ نخست در تولید لوازم و تجهیزات پزشکی و دوم ساخت اعضای مصنوعی، اعم از اعضای غیرزنده مانند انواع ایمپلنتها و همچنین اعضای زنده مانند اندامهای بدن. چاپگرهای سهبُعدی اکنون در طراحی و تولید سمعکها، دندانهای مصنوعی و استخوان لگن مورد استفاده قرار میگیرند. این محصولات که ساخت آنها با استفاده از روشهای قدیمیتر چندین روز زمان نیاز داشت، اکنون در چند ساعت طراحی و با هزینهای بسیار کمتر تولید و آماده استفاده میشوند. تولید دست و پای مصنوعی با استفاده از این روش نیز جالب توجه است. تولید این محصولات معمولا زمانبر و گزاف است. بااینحال چاپگرهای سهبُعدی اين امکان را فراهم میکنند که افرادی که دست و پای خود را به دلایل مختلف از دست دادهاند بتوانند از دست و پای مصنوعی در کوتاهترین زمان و با کمترین هزینه بهره ببرند. البته این طرح هنوز در ابتدای راه خود است، اما در سال گذشته میلادی حدود ۳۰۰ نفر از قربانیان جنگ و مینگذاری در آسیا و آفریقا صاحب دست مصنوعی شدند. محققانی که در حال تحقیق روی این تکنولوژی هستند، امیدوارند که در آینده بتوانند اندامهای زنده را تولید و کار پزشکان برای پیوند اعضا را راحتتر کنند. پیوند عضو پروسهای پیچیده است، چراکه در اغلب موارد فرد بیمار باید منتظر دریافت عضو از فرد دیگری؛ مثلا اعضای خانواده یا افراد غریبه باشد. سالانه بسیاری از افراد نیازمند به پیوند عضو، پیش از آنکه به مرحله عمل پیوند برسند جان خود را از دست میدهند و در بسیاری نیز بدن بیمار پس از انجام عمل، با پسزدن عضو پیوندی فرد را دچار مشکلات عدیدهای میکنند. این دو مسئله اساسی؛ یعنی پیدانشدن یا پسزدهشدن اعضای پیوندی در آینده از طریق بهرهجویی از چاپگرهای سهبُعدی مرتفع خواهند شد و آینده علم پزشکی را دگرگون خواهند کرد. برای درک بهتر این مسئله یک بیمار را در نظر بگیرید که نیازمند پیوند قلب است. دانشمندان تنها با دریافت مقادیری از خون این فرد میتوانند در آزمایشگاه سلولهای بنیادی او را استخراج و تکثیر کنند. سلولهای بنیادی به سلولهایي گفته میشوند که توانایی تقسیم بالایی دارند و میتوانند به انواع سلولها مانند سلول عصبی، ماهیچهای، استخوانی و... تبدیل شوند و در نهایت بافتها و اندامها را شکل دهند. در ادامه، دانشمندان با استفاده از شیوههای نوین از قلب بیمار و جزئیات مربوط به بافتهای آن تصویربرداری کرده و با استفاده از این چاپگر، قلب سالمی را تولید میکنند که از هر نظر با قلب اصلی فرد بیمار مطابقت دارد و یک کپی سالم از قلب اوست. حال در ذهن خود مثال قلب را به اجزای دیگر بدن گسترش دهید: ریه، کبد، کلیه، چشم و حتی مغز. اگر علم بشری به این مرحله برسد که اجزای گوناگون بدن را با کیفیت بالا تولید کند، دیگر جایگزینی اعضای بدن امری آسان خواهد بود. در مثال دیگری به فردی فکر کنید که در اثر تصادف دچار مرگ مغزی شده است. مرگ مغزی فرایندی برگشتناپذیر است و حتی اگر تمامی اعضای بیمار در بهترین و سالمترین حالت خود باشند، نمیتوان از مرگ فردی که مغز او از بین رفته است، جلوگیری کرد. حال گمان کنید که این تکنولوژی قادر باشد مغز سالم و جدیدی را برای این فرد تولید کند. با جایگزینی مغز تازه، فرد از مرگ نجات مییابد. این فناوری در آینده قادر خواهد بود از انسان موجودی نامیرا بسازد. ممکن است این مسئله شبیه به رؤیا به نظر برسد، اما به یاد داشته باشید که در گذشتهای نهچندان دور هزارانهزار انسان در اثر بیماریهای عفونی ساده جان خود را از دست میدادند؛ امری که امروزه بهواسطه وجود واکسنها و آنتیبیوتیکها به پایینترین سطح خود رسیده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.