پزشکی در دنیای آینده
علی رجول
«نگاه کنید! میدرخشد! ما امید واثق داریم که با آمیختن صدها عنصر - و چگونهآمیختن چیزی است که باید دانست- این جوهر آدمی را آنگونه که میباید ترکیب خواهیم کرد، در بوته به تقطیرش خواهیم پرداخت و چنانکه باید، از صافی خواهیم گذراند تا آن مقصود بزرگ سرانجام در خاموشی به دست آید». ما در انتهای نزدیک به چهارمیلیارد سال تکامل حیات ایستادهایم. این مدتزمان غیرقابل تصور بستر شکلگیری موجودات، اندامها و بافتهایی شده است که بررسی هرکدام آنها میتواند شگفتیآفرین باشد. حین مطالعه جنینشناسی و همچنین رشد و بلوغ موجودات میتوان عصاره و نتیجه این مدتزمان بس طویل را به نظاره نشست و دید که طبیعت چگونه بافتها را میآفریند. اگر از تلاش هزارانساله انسانها برای ساخت اندام مصنوعی مانند چشم چهارهزارساله شهر سوخته سیستان و انگشت پای سههزارساله در مصر باستان و تلاشهای کیمیاگران برای رسیدن به آنچه که «گوته» مقصود بزرگ میخواند بگذریم، به تحقیقات علمی پردامنه امروز در زمینه مهندسی بافت و آینده نویدبخش آن میرسیم. تعداد زیاد افراد در صف پیوند و مشکلات متعاقب دریافت پیوند، مسئله ساخت بافتهای سازگار با بدن هر فرد را به یکی از عمدهترین دغدغههای پزشکی امروز بدل کرده است. از آنجا که هر عضو بدن یک ساختار سهبُعدی است که روی داربستی قرار گرفته، پرینترهای سهبُعدی به مرور نقش پراهمیتتری در این دانش پیدا میکنند. مخازن این پرینترها از محلولی از سلولهای هدف و مواد ضروری دیگر پر میشوند و روی داربستهای ازپیشآمادهشده شروع به چاپ بافت میکنند. در بهترین حالت از کشت سلولهای عضو آسیبدیده خود فرد برای ساخت بافت مصنوعی استفاده میشود، اما در موارد دیگر، استفاده از سلولهای بنیادی و تحریک تمایز آنها به بافتهای هدف مورد نیاز است که این مبحث خود شاخه دیگری از پزشکی پیشروست. بخش عمدهای از فرایند شکلگیری بافتها در درون بدن و بهویژه در دوران جنینی، بهواسطه ارتباطات متقابل آنها با همدیگر صورت میگیرد و نبود شرایط مشابه در محیط آزمایشگاهی یکی از مهمترین چالشهای این شاخه است. مشکل اساسی دیگر در تولید بافتهای مصنوعی، ایجاد عروق در آنهاست. با وجود این مسائل آینده مهندسی بافت نشانههای روشن بسیاری دارد و این امید تا به آنجاست که عدهای از بیماران با صرف هزینههای گزاف بدنهای خود را در نیتروژن مایع منجمد میکنند تا روزی که دانش پزشکی و مهندسی بافت به جایی رسیده باشد که توان برگرداندن آنها به زندگی را داشته باشد. موضوع شاخص دیگری که میتواند بر آینده پزشکی تأثیر فراوانی بگذارد، ابزارهای آموزش مدرناند که در رأس آنها تکنولوژیهای واقعیت افزوده قرار دارند. یکی از پایهایترین مشکلات در مسیر آموزش پزشکی ایجاد تصویر سهبُعدی دقیق از آناتومی و عملکرد اندامهای بدن در ذهن دانشجویان و پزشکان است. ساختار پیچیده اندامها و همچنین مجاورتها و ارتباطات آنان با سایر اعضا در روند بسیاری از امور پزشکی؛ از ارزیابی تا جراحی و مهندسی بافت حائز اهمیت بسیاری است. ابزارهایی مانند هولولنز شرکت مایکروسافت میتوانند تحولی در آموزش پزشکی به وجود بیاورند، اما همانطور که میدانیم، عملکرد اندامهای بدن در سطوح بسیار ریزمقیاس سلولی و مولکولی صورت میگیرد و بررسی این فرایندها منشأ دانش نانوتکنولوژی در عرصه پزشکی بوده است. درحالحاضر هنگام شرححالگرفتن از بیمار، پزشک در اکثر موارد با علائمی کلی و مشابه مواجه است. یکی از تحولات بزرگ در آینده نزدیک پزشکی، ساخت نانوماشینهایی است که با حرکت به نقاط مختلف بدن، هم میتوانند یاریرسان تشخیص دقیق بیماریها باشند و هم بهعنوان ابزارهایی درمانی برای ارسال دارو یا ایجاد تغییرات فیزیکی مانند ازبینبردن لخته در عروق بیمار مورد استفاده قرار گیرند. موضوع دیگری که نوید درمانی مؤثر برای یکی از مهمترین دسته از بیماریهای چالشبرانگیز امروز را میدهد، ایمونوتراپی است. این روش میتواند انقلابی در درمان سرطان ایجاد کند. درک اینکه چگونه یک سلول ایمنی به یک عنصر مؤثر کشنده سلولهای سرطانی در بدن بدل میشود، کلید پایه این روش است. تشخیص دقیق عوامل محرک این سلولهای ایمنی برای نابودی سلولهای سرطانی و چگونگی کنترل این فرایند، میتواند راهگشای دسترسی به روشی مؤثرتر در درمان سرطان باشد. چشمانداز کلی دانش پزشکی به سمت درمانهای شخصیسازیشده که براساس خصوصیات هر فرد تعیین میشوند، حرکت میکند. میتوان در بلندمدت مواردی مانند ابزارهای تشخیصی ساده و قابل استفاده در منزل و همچنین انجام بیشتر مراحل درمان بیمار در خانه را نیز متصور شد. این امر دور از ذهن نخواهد بود که کل نظام درمانی پزشکی در آیندهای نهچندان دور دستخوش تحولاتی بنیادین خواهد شد که بشر را بیشازپیش به رؤیاهای هزارانسالهاش نزدیک خواهد کرد یا آنطور که «گوته» در ادامه بند آغازین میگوید: «بنگرید! قوام میگیرد! مادهاش صاف میشود و یقین هم در من راسختر میشود. آنچه را که راز طبیعت میشمرند، جرأت تجزیهوتحلیلش را ما به خودمان میدهیم و آنچه را که طبیعت در هر آفریدهای سازمان میدهد، ما متبلورش میسازیم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.