وقتی مغز هشدار میدهد!
علیاصغر اخوت. متخصص مغز و اعصاب عضو هیئتعلمی دانشگاه علومپزشکی تهران
بـــراســـاس نتــایج مطـــالعه جهــــانی Global burden of diseases study 2016 که از سوی انستیتوی سنجش و ارزشیابی سلامت در دانشگاه واشنگتن و با مشارکت بیش از دو هزارو ۵۰۰ پژوهشگر از بیش از ۱۳۰ کشور دنیا، ازجمله ایران صورت گرفته و در مجله Lancet منتشر شده است، آمار مرگومیر به علت سکتههای مغزی در دهه منتهی به سال 2016 در ایران افزایش داشته و سکته مغزی از رتبه سوم به رتبه دوم علل مرگومیر ایرانیها صعود کرده است. بهطور تقریبی سالانه بیش از صد هزار نفر در کشور دچار سکتههای مغزی میشوند و متأسفانه این سکتهها یکی از مهمترین علتهای ناتوانیهای جسمی طولانیمدت در کشور است. در سالهای اخیر علاوه بر اینکه آمار سکته مغزی در حال افزایش بوده، سن ابتلا به آن نیز در حال کاهش است و از پنجنفری که دچار سکته مغزی میشوند، یک نفر سن کمتر از 55 سال دارد. با توجه به این موارد، لزوم شناسایی عوامل خطر سکته مغزی و درمان بهموقع آنها برای پیشگیری از مرگومیر و عوارض طولانیمدت این بیماری ناتوانکننده، ضروری به نظر میرسد. یکی از عوامل خطر در بروز سکتههای مغزی، رخدادن حالتهای گذرای نقص عصبی است که به علت فقدان خونرسانی به مغز رخ میدهد که به آن «حملههای ایسکمیک گذرای مغزی» یا سکتههای ناقص مغزی میگویند. چون نورونها منبع انرژی دیگری بهغیر از گلوکز خون ندارند، وقفه خونرسانی در آنها موجب اختلال عملکرد سریعشان میشود. علائم این سکتههای ناقص میتواند به صورت کوری گذرای یک چشم یا اختلال در میدان بینایی در هر دو چشم، ضعف حرکتی یک سمت بدن یا صورت، ازدستدادن حس یک سمت بدن یا صورت، مشکل در صحبتکردن به صورت سنگینی زبان یا عدم صحبتکردن سلیس و روان، سرگیجه، دوبینی، اختلال در تعادل یا اختلال در بلع باشد. شروع در این بیماری، حمله ناگهانی بوده و معمولا بیشتر از چند دقیقه طول نمیکشد (البته گاهی ممکن است تا 24 ساعت ادامهدار باشد) و بعد از آن فرد کاملا به وضعیت قبل از حمله مزبور بازمیگردد. البته ممکن است این حالت چندینبار با فواصل زمانی مختلف تکرار شود که مخصوصا تکرار آن بسیار مهم بوده و میتواند پرخطر باشد. اما علت ایجاد این علائم چیست؟ علت این حملات معمولا به علت تشکیل لخته خون و حرکت این لخته به سمت عروق مغز و گیرافتادن آنها در شاخههای شریانهای مغزی است. مهمترین مکانهای تشکیل این لختهها در سه قسمت است: 1- قلب که معمولا به علت نامنظمی ضربان قلب مخصوصا فیبریلاسیون دهلیزی یا مشکل دریچهای قلبی (مثل دریچه مصنوعی قلب، تنگی دریچه میترال) یا نارسایی پمپاژ قلبی اتفاق میافتد 2- شاهرگ اصلی گردن (شریان کاروتید) که به علت تصلب شرایین، پلاکهایی موسوم به پلاکهای آترواسکلروتیک در آن تشکیل میشود و به دنبال آن بهتدریج قطر داخلی شریان تنگ شده و باعث سکته ناقص مغزی میشود. گاهی نیز زخمیشدن سطح پلاک در شریان کاروتید (معمولا به علت فشارخونهای بالا) باعث ایجاد لخته و سپس حرکت آن به سمت مغز میشود 3- عروق اصلی داخل مغز که باز علت اصلی آن همان تصلب شرایین است. عوامل خطر در ایجاد این سکتههای ناقص مشابه عوامل خطر در سکتههای کامل مغزی و سکته قلبی بوده و شامل افزایش سن، فشارخون بالا، دیابت، افزایش کلسترول خون، سیگارکشیدن و چاقی است. مهمترین راه برای کاهش بروز سکتههای مغزی، کنترل عوامل خطر قابل تعدیل (کنترل دقیق فشارخون و قند خون در افراد مبتلا، پرهیز از خوردن نمک و غذاهای چرب و پرکالری، کنترل چاقی، فعالیت ورزشی منظم هفتگی، ترک سیگار و استفاده از رژیمهای حاوی سیزیجات فراوان) است. اما اهمیت این سکتههای ناقص چیست؟ درواقع این حملههای ناقص یک هشدار مهم و بسیار جدی برای وقوع سکتههای کامل است و در صورت جدینگرفتن ممکن است عواقب خطرناکی برای بیمار به همراه داشته باشند و نقص پایدار عصبی برای بیمار به جا بگذارد. به طوری که تقریبا یکسوم بیمارانی که با سکته ناقص علامتدار میشوند، بعدا دچار سکته کامل مغزی میشوند که نصف این موارد در 48 ساعت پس از حمله گذرا رخ میدهد. پس سکته ناقص مغزی یک اورژانس پزشکی است و فرد مبتلا باید هرچه سریعتر به اورژانس مراجعه کند، چون تشخیص زودتر و پیداکردن علت ایجاد علائم و درمان آن خطر بروز سکته مغزی را کاهش میدهد. متأسفانه خیلی از بیماران این هشدار را جدی نمیگیرند و با تأخیر به پزشک مراجعه میکنند؛ تأخیری که میتواند عواقب جدیای برای فرد به همراه داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.