یک کمدی سیاه
«مغازهی خودکشی» رمانی است از ژان تولی، نویسنده معاصر فرانسوی، که با ترجمه احسان کرمویسی در نشر چشمه منتشر شده است. رمان چنانکه در مقدمه مترجم آمده در زمان و مکانی نامشخص اتفاق میافتد و زمانهای را روایت میکند که در آن بحرانهایی نظیر آلودگی و نابودی منابع طبیعی به دست انسان به اوج خود رسیده. در چنین زمانهای شادی کمیاب و خودکشی به یک امر عادی بدل شده است و خانوادهای به نام تواچ از این وضعیت به سود خود استفاده کرده و کسبوکاری پرسود بههم زدهاند. آنها مغازهای راه انداختهاند و در آن انواع وسائل خودکشی را به مشتریان عرضه میکنند. وضعیت به همین صورت ادامه دارد تا اینکه فردی به نام آلن متولد میشود و با روحیه شاد و سرزندهاش قواعد سیاه شهر را بر هم میزند و کسبوکار خانواده تواچ را کساد میکند. در مقدمه مترجم، «مغازهی خودکشی» یک «کمدی سیاه» معرفی شده است. در آغاز این مقدمه درباره کمدی سیاه و پیشینه آن آمده است: «اولینبار آندره برتون، رماننویس و نظریهپرداز سوررئالیست فرانسوی، در کتابی با عنوان گلچین طنزهای سیاه ادبی این اصطلاح را زیرشاخهای از کمدی و طنز خواند. برتون در آن کتاب جاناتان سویفت را یکی از سردمداران این سبک معرفی میکند. سویفت مقالهنویس برجستهای بود. سال 1729 جزوهی مختصری منتشر کرد و در آن با لحن طنز ولی بسیار جدی به دولت ایرلند پیشنهاد داد کودکان فقیر را از خانوادههایشان بخرد و برای خوراک طبقهی مرفه بپزد. برتون در کتابش به چند ویژگی مهم کمدی سیاه اشاره میکند. شاید مهمترین خصوصیت این ژانر پرداختن به جنبههای تاریک زندگی، بهویژه مرگ، با زبانی طنزآلود باشد. کمدی سیاه بیشتر مسائل جدی را دستمایهی کار خود قرار میدهد.» مترجم آنگاه درباره رمان «مغازهی خودکشی» و نسبت آن با کمدی سیاه مینویسد: «ژان تولی هم در مغازهی خودکشی با مرگ و خودکشی شوخی میکند. در بیشتر بخشهای این رمان، مرگ و خودکشی اتفاق میافتد، ولی دیدگاهی که به آنها وجود دارد سرشار از طنز و شوخی است.» رمان از مغازه تاریک و بیآفتاب خانواده تواچ آغاز میشود و با توصیف حیرت خانواده از کودکی که خلافِ قواعد مرسوم دارد میخندد و این مقدمهای است برای برهمخوردن وضعیت تثبیتشده و کسادی کسبوکار مرگبار خانواده تواچ. این خنده مقدمهای است بر شادمانیای که قرار است در برابر قواعد مرسوم که حول نومیدی و مرگ شکل گرفتهاند مقاومت کند. آنچه در ادامه میخوانید سطرهایی است از این رمان: «آلن! آخه چندبار باید بهت بگم؟ وقتی مشتریهامون از مغازه خرید میکنن، بهشون نمیگیم بهزودی میبینمت. ما باهاشون وداع میکنیم. چون دیگه هیچوقت برنمیگردن. آخه کِی این رو توی کلهت فرو میکنی؟ لوکریس تواچ با عصبانیت کاغذی را پشت خود در دستان گرهکردهاش پنهان کرده بود که با تکانهای عصبیِ او میلرزید. بچهی کوچکش روبهروی او ایستاده بود و بشاش و مهربان نگاهش میکرد. خانم تواچ خم شد و با لحن سرزنشآمیز محکمتری گفت و یه چیز دیگه؛ این جیکجیک کردنت رو تموم کن. وقتی یکی میآد اینجا نباید بهش بگی - ادای آلن را درمیآورد - صبحبهخیر. تو باید با لحنِ یه بابامُرده بهشون بگی چه روزِ گندی مادام. یا مثلا بگی امیدوارم اون دنیا جای بهتری براتون باشه، موسیو. خواهش میکنم لطفا این لبخندِ مسخره رو هم از رو صورتت بردار. میخوای این یه لقمه نون رو ازمون بگیری؟ آخه این چه رفتاریه که وقتی یکی رو میبینی چشمهات رو میچرخونی و دستهات رو میبری پشت گوشت و تکونشون میدی؟ فکر کردی مشتریها میآن اینجا لبخندِ ابلهانهی تو رو ببینند؟ واقعا میری روی مُخم. مجبورمون میکنی پوزهبند بهت ببندیم. خانم تواچ از دست آلن بهشدت عصبانی بود. او زنی بود با قدی متوسط و حدودا پنجاهساله. موی قهوهای خوشحالت و کوتاهی داشت که پشت گوش جمعشان میکرد و طرهی روی پیشانیاش نوعی طراوت زندگی به او میبخشید. درست مثل موی مجعد طلایی آلن. زمانی که مادرش سرش داد میزد، مویش به عقب میرفت؛ انگار بادِ پنکه به آنها میخورد. خانم تواچ کاغذی را که پشت خود پنهان کرده بود درآورد و گفت این چهجور نقاشیایه که از مهدکودک آوردی خونه؟ با یک دستش نقاشی را گرفته بود و با انگشت اشارهی دست دیگر روی کاغذ میکوبید. جادهای که به خونه میرسه، با یه در و پنجرههای باز زیر آسمون آبی، یه خورشید گنده هم اون بالا داره میتابه! حالا بگو ببینم، چرا هیچ آلودگی یا ابرِ گرفتهای توی این آسمونِ آبی نیست؟ پرندههای مهاجر که رو سر ما خرابکاری میکنند و ویروس آنفلوآنزا پخش میکنند، کجا هستند؟ تشعشعات هستهای کو؟ انفجار تروریستی کجاست؟ نقاشیِ تو واقعگرایانه نیست. برو ببین ونسان و مرلین وقتی همسنِ تو بودند چی میکشیدند!»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.