فراری خطرناک بهخاطر «فِراری»
محمدعلی آرامی-متخصص مغز و اعصاب
در اکران نوروزی امسال، فیلم «فِراری» داوودنژاد، فیلمساز تجربهگرا و کاربلد سینمای ایران، را دیدم؛ فیلمی که داستانی به ظاهر ساده دارد و بهراحتی میتوانست به روایتی فانتزی یا کمدی تقلیل یابد، ولی بیتردید چنین اتفاقی با ذهن و دستان توانمند داوودنژاد بسیار بعید است.
ماجرای دختر نوجوانی که برای دیدن اتومبیل گرانقیمت فراری از خانهشان میگریزد و دست به خطر میزند، نشان میدهد که رؤیا چقدر برای نوجوانان قدرتمند و برانگیزاننده است و چه انرژی بیکرانی را میتواند آزاد کند. چنین پتانسیل عظیمی در جامعه جوان ما سرمایهای گرانبهاست که شناخت و مدیریت آن وظیفه خانواده و تمام نهادهای مسئول رسمی و غیررسمی است تا به توسعه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور ما منجر شود، اما دریغ که این مدیریت به شکل تأسفباری از هم پاشیده و ناکارآمد شده است. نبود تناسب بین واقعیات موجود و آرزوهای جوانان مشکل بزرگ جوامع درحالتوسعه و دوران گذار است، بهویژه در جوامعی که درآمد سرانه بالا نبوده و فاصله طبقاتی به شکلی غیرقابل باور عمیق و غیرانسانی است. حتی «زبان» با جایگاه ویژه خود دستخوش چنان تحولاتی شده که خود نماد بیگانگی بیننسلی شده است. گمان میکنم اگر پدربزرگان ما زنده شوند، برای فهمیدن گفتار ما نیاز به یک فرهنگ لغات داشته باشند. اینکه مادر گلنار در پایان فیلم میگوید: «ما دختر نداریم»، نشانهِ چنین بیگانگیای است، حتی اگر منظور ظاهری فیلم طرد باشد. او و همسرش دیگر فرزند خود را نمیشناسند و علت و منطق پشت تصمیم غیرمتعارف، خطرناک و شرمسارانه او را درک نمیکنند. چهبسا این عدم درک به سوءتفاهمها و برداشتهای نادرست منجر شود و فجایعی دیگر را در برخی خانوادههای با فرهنگ سنتی رقم بزند. بهراستی این والدین میتوانند فرزندانی را که اینترنت، فضاهای مجازی و ماهوارهها تربیت میکنند، بشناسند؟ اما فیلم در این حد نمیماند و داوودنژاد پرده دیگری را نیز کنار میزند که درواقع راز شخصیت راننده تاکسی به ظاهر لاقباست. او یک جانباز را نشان میدهد که نماد آرمانگرایان ازجانگذشته دیروز است. پردهای که کنار زده میشود دو نسل دیگر را مقابل هم قرار میدهد؛ دختری جوان که نماد امروز و سرنوشت آینده است و مردی که از سالیان سخت جنگ بهخاطر میهن و آرمانهای بزرگ حکایت میکند. هر دو شخصیت نمایانگر واقعیتهای تاریخی جامعه ما هستند. داوودنژاد (و بیشک کامبوزیا پرتوی نیز) به دست نادر این پرده را برمیدارد و روی نگاه تلخ و درمانده مرد زوم میکند. او نمیتواند حرف بزند، ولی بیننده آگاه تمام حرفهای دردناک او را با جان میشنود، اما آن روی پرده نوجوانی است که هویت اصیل خود را بازنیافته و با آن بیگانه است و البته به دلایلی که گفتم او را نمیتوان سرزنش کرد و این ماییم که چون پرده برافتد، نشانی از ما نخواهد ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.