و البته کوبانی
محمدحسن خدایی
از پی تحرکات استعماری دولتهای غربی در فتح سرزمینهای دور است که شرق و شناخت آن اهمیت مییابد. غرب برای مواجهه و البته کشف مردمان قلمروهای دیگر، به شرقشناسی متوسل شده و در پی شناخت جهان جدید است. غرب استعمارگر در پی فهم «دیگری» است؛ همان موجودی که با سیاستهای استعماری قرار است بازنمایی شده و ابژهای باشد برای شناخت. جلیل کریمی در کتاب «نظریه پسااستعماری و کُردشناسی» توضیح میدهد که از قرن هفدهم این روند استعماری، بیشازپیش در مناسبات سیاسی و اقتصادی مشاهده میشود. استعمار با کشف اقلیتهای قومی و سعی در منقادسازی آن، مصائب تازهای میآفریند. از قدیمیترین این اقلیتها، میتوان به مردمان کُرد اشاره کرد که مشمول سیاستهای استعماری شدهاند. انتهای قرن نوزدهم همراه است با تولد دولت-ملتهایی که با مرزهای سیاسی از هم جدا شده و به ناسیونالیسم و فرهنگ ملی که بازتاب «ایدئولوژی» طبقه حاکم است، گرایش یافتهاند. در خاورمیانه اقلیت کُرد، در کشورهایی همچون ایران، عراق، ترکیه و سوریه استقرار یافته و قسمتی از ملت آن کشورها محسوب میشوند. مناسبات جهان مدرن در نهایت صورتبندی تازهای از مفهوم ملیت تدارک میبیند. حال کُردها ذیل کشورها تعریف میشوند و در این میان کُردهای سوری، حتی از دیگر اقلیتها کمتر بازنمایی شده و تا اواخر قرن بیستم، چندان جایی در این پروسه ندارند. جوردی تیجل در کتاب «کُردهای سوریه» متذکر شده که از پس شورشهای قامشلی در سال 2004 میلادی است که این وضعیت تغییر کرده و بعد از برآمدن داعش و جنگ داخلی سوریه به اوج خود میرسد. کوبانی ناگهان همچون رخدادی سیاسی، بر تارک جهان مصیبتزده میدرخشد. حال، کوبانی اسم رمز مقاومت مردمانی است که در مقابل هجوم دهشتناک داعش ایستادگی کرده و فرم خلاقانهای از زندگی و سیاستورزی را به اجرا میگذارند. منطق سرمایهداری متأخر با رویکردی استعماری، تلاش کرد که مقاومت رشکبرانگیز مردمان کوبانی را به چرخه انباشت سرمایه تبدیل کند. اینجا بود که فیگورهای مقاومت، حتی تصویر آن زنان و دخترانی که شجاعانه جنگیدند بر لباسها نقش بست و به بازار آمد. نمایش «مردشده» روایت زندگی یکی از همین زنان شجاع کوبانی است؛ روایتی از خواهر و برادری که بعد از سالها دوری از هم، بار دیگر در خانه پدری دیدار و در باب گذشته، حال و آینده مجادله میکنند. برادر، با نقشآفرینی مجتبی فلاحی، پزشکی است ساکن آلمان که به خانه بازگشته تا خانواده را از این مهلکه نجات دهد، اما با مخالفت خواهری روبهرو میشود که این روزها فرمانده جنگ است و تکتیراندازی ماهر. برادر با آن خرد ابزاری و نگاه یک انسان ساکن غرب، به غریبهای میماند گرفتار در برزخماندن در خانه مادری یا برگشتن به آرامش و رفاه غرب. این برزخ چنان ورطهای است که حتی در انتها پاسخی نمییابد و همهچیز در ابهام رها میشود. از منظر سیاست جنسیتی، میتوان با عنوان «مردشده» زاویه داشت. بهنظر آسو بهاری در مقام نویسنده و کارگردان، با این نامگذاری در حال بازتولید گفتارهای مردسالارانهای است که نهایت رشد و استقلالطلبی یک زن مبارز را در «مردشدن» میبیند. شاید بتوان با نویسندهای همچون سوتلانا آلکساندرونا آلکسیوچ، برنده جایزه نوبل، موافقتر بود که اعتقاد دارد «جنگ چهره زنانه ندارد» و از همین غیاب امر زنانه است که دهشتناکی وضعیت تشدید شده و فاجعه ادامه مییابد. اما سوای نامگذاری، شخصیت فرمیسک با بازی قابل اعتنای نسیم میرزاده، یادآور زنان خودساختهای است که در میدان رزم بهخوبی میجنگند، در خانه نان میپزند و لباس همرزمان خود را میشویند و حتی ازدستدادن فرزند، آنان را از هدفی که دارند، منصرف نمیکند. البته باید به این نکته اشاره کرد که رسانه غربی هنگام بازنمایی چهره، اندام و پوشش زنی همچون فرمیسک، گرایش به اسطورهسازی دارد و قربانیبودن را پس میزند. با آنکه «مردشده» آنچنان با منطق رسانه غربی پیش نمیرود، اما بههرحال به این اسطورهسازیها هم بیمیل نیست. آسو بهاری بهنظر به رئالیسم حداکثری در اجرا گرایش دارد. بیجهت نیست که طراحی صحنه ناتورآلیستی است و در خدمت منطق مستندگرایانه نمایش گواینکه روایت با توضیحاتی تاریخی و دقیق درباره سرگذشت کوبانی آغاز شده و اجرا مبتنی بر واقعگرایی است. دو مانیتور بزرگ در بالای صحنه، زوایای پیدا و پنهان صحنه را مستند میکنند. اشیای واقعی بر صحنه حاضرند تا اجرا آنچنان به امر انتزاعی گشوده نباشد. درنهایت نمایش مردشده را میتوان تلاشی بهنسبت موفق دانست در بازنمایی مردمانی که در مقابل سبعیت ایستادند و تاریخ را جور دیگر رقم زدند. مردمانی که ورای جنسیت، انسانیت را خطاب کردند و جغرافیای تازهای از مبارزه گشودند. آسو بهاری، زبان کُردی را به امکانات تازه واداشته تا مخاطبان غیرکُرد آن را ادراک کنند. هرچه هست، مردشده را باید نمایشی جسور دانست که عاری از خطا نیست، اما به ابتذال زمانه هم روی خوش نشان نمیدهد؛ روایتی بیشتر زنانه از جنگ که میتواند پیشنهاد تازهای باشد برای تئاتر ایران، البته اگر گرفتار وسوسه بازنمایی اسطورهای زن مبارز کوبانی نشده باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.