هنوز در وضعیت تأسیس هستیم
بهتازگی آخرین کتاب ابراهیم توفیق با عنوان «درباره نظام دانش» به همت انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی منتشر شده است. کتاب حاضر مجموعه مقالات و مصاحبههای توفیق درباره چیستی نظام دانش در ایران و نحوه عملکرد آن است. توفیق دانشآموخته جامعهشناسی از دانشگاه فرانکفورت و مدرس دانشگاههای آلمان و ایران است و پیش از این آثار تألیفی چون «مدرنیسم و شبه پاتریمونیالیسم» و «علوم اجتماعی در ایران و مطالعات پسااستعماری» و ترجمه «تاریخ جهان اسلام در قرن بیستم» از راینهارد شولتسه را منتشر کرده است. توفیق حلقه اتصال همه متنهای پیشارو در این کتاب را تأمل در دو پرسش میداند: 1- چرا نظام دانش تاریخی - اجتماعی ما نمیتواند ایران اکنون را در «فردیت تاریخ» به مسئله تبدیل کند و 2- شرایط امکان برونرفت از این وضعیت چیست؟ توفیق مینویسد: «ادعای من این است که نظام تولید دانش اجتماعی- تاریخی ما لحظه حال را بر اساس دریافتی خاص از مفهوم گذار که در گفتمان «جامعه گذار میان سنت و تجدد» تبلور خاص مییابد، به گونهای ترسیم و مفهومپردازی میکند که نهتنها تبارشناسی تاریخی و انتقادی آن، بلکه هر گونه تلاش در جهت فهم، تحلیل و تبیین آن ناممکن میشود. یا به بیان دیگر، این نظام، تفکر مفهومی درباره لحظه حال را از طریق به تعلیق در آوردن آن، ممتنع میسازد. از اینرو، تبارشناسی لحظه حال مجزا از تبارشناسی نظام تولید دانش اجتماعی- تاریخی نیست، این دو شرایط امکان یکدیگر هستند». توفیق تأکید دارد که در میان منتقدان توافقی عام بر سر این وجود دارد که علوم اجتماعی ما کپی ناقصی است از «اصلی» که جهانی و جهانشمول فهمیده میشود، «اصلی» که همچون آینهای «آینده» گریزناپذیر را به تصویر میکشد و ما در مقایسه خود با آن به تشخیص آسیبشناسانه «نواقص» خود میرسیم. ما «هنوز» در وضعیت تأسیس و حتی پیشاتأسیس قرار داریم. دخالتگری و تعیین تکلیفهای حوزه سیاست برای حوزه علم، بوروکراتیسم حاکم بر آکادمی، عدم شکلگیری اجتماعات و پارادایمهای علمی، فقدان مکاتب فکری و برنامههای پژوهشی، درجازدن در معرفتشناسی دوران سنت و چیرگی رئالیسم خام و… همگی نشانههای این عدم تأسیس هستند. به این ترتیب در اینجا نیز ما با همان گفتمان گذار و مکانیسم تعلیق روبهرو هستیم، علوم اجتماعی خود را همانگونه میخواند که جامعه مورد بررسیاش را گویا در مورد هر دو چیزی بیش از این نمیتوان گفت که در حال گذارند. توفیق پیشتر در نشستی به مناسبت «تشکیل اتحادیه انجمنهای علمی دانشجویی علوم اجتماعی سراسر کشور» در همین خصوص گفته بود: «ما اغلب از بیرون به نظام دانش نزدیك میشویم که در آن صورت فقط نظام دانش نیست، علوم اجتماعی مسئله است... نظام دانش ما مكانیسمی را امكانپذیر میكند كه آن را تعلیق لحظه حال مینامم. ما گذشتهای داریم كه آن را یكدست میكنیم و اسمش را سنت میگذاریم، این گذشته از بیرون خودش امكان به وجود آوردن علم مدرن و كشف حقیقت را نداشته، آیندهای هم پیش روست كه همزمان وجود دارد و علم نیز آنجاست و ما آن را كپیبرداری كردیم و معمولا هم میگوییم كه كپی بدی كردهایم. این در مورد نهادهای اجتماعی و اقتصادی و... هم صادق است، چون گذشته خودمان این امكان را فراهم نمیكرده، كپیبرداری كردهایم و اینجا آوردهایم و در نتیجه در وضعیت غامضی قرار گرفتهایم كه در آن گذشتهای داریم كه لحظه آینده را امكانپذیر نمیكرده و به ناگزیر مجبوریم آیندهای را بیاوریم كه با گذشته سازگار نمیشود، در نتیجه وضعیت بینابینی به وجود میآید كه قابل توضیح نیست. در تمام علوم اجتماعی تاریخی ما و عموم علوم انسانی ما تكرار همین روایت را شاهدیم... ما دائم دانشي را از گذشته آرشيو ميكنيم كه چیزی به ما نمیدهد جز اينكه گذشته ساكن و يكدست است و چيزي در آن اتفاق نميافتد، امري عادی كه با توجه به آينده انتظارش را داريم. آينده هم كه آن طرف است و دستگاههاي معرفتي مشخصي دارد و اگر از منظر آنها به وضعيت خودمان بنگریم، تذكري از نگاه آينده به وضعيتي ميدهيم كه گذشتهاش نميتواند به آن آينده برسد. در نتيجه در تعليق عجيب و غريبي قرار گرفتهايم». کتاب حاضر شامل ۱۰ بخش با عناوینی چون جامعه دوره گذار و گفتمان پسااستعماری، تأملی در بحران علوم اجتماعی در ایران، چیستی جامعهشناسی «شرقی»، تأملی معرفتشناختی بر جامعهشناسی آکادمیک در ایران، تأملی در گسست میان تاریخ و جامعهشناسی در ایران، مدرنیته ایران جدی نگرفته شده است، جامعهشناسی ما ضدتاریخی است، تأملی در شرایط امکان یک جامعهشناسی تاریخی انتقادی، تعلق زمان حال: موانع اندیشیدن به دولت در ایران، «نظریه آزمایی» یا گفتوگو با نظریه؟، پرسش «علل عقبماندگی ما» و فکر تاریخی نخبهگرا است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.