|

بحران اعتمادبه‌نفس غرب

کارل بیلت . نخست‌وزیر سابق سوئد

در دوره‌ای که ویژگی شاخص آن دیوانگی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، تجدیدنظرطلبی ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه و جاه‌طلبی بی‌حدومرز شی جینپینگ، رئیس‌جمهوری چین است، نظم بین‌المللی بیش از پیش کارایی خود را از دست داده و به سمت هرج‌ومرج پیش می‌رود. اما چگونه وضعیت به اینجا رسید؟ و چگونه می‌توانیم این وضعیت خطرناک را پشت ‌سر بگذاریم؟ بعد از پایان جنگ جهانی دوم و تا همین اواخر، شاهد عصری بودیم که نهادگرایی لیبرالی بر آن حاکم بود. نظم پساجنگ از همان سال 1941 شروع به شکل‌گرفتن کرده بود؛ یعنی وقتی فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا و وینستون چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا بر عرصه کشتی‌ای که در ساحل پلاسنتیای کانادا لنگر گرفته بود، طرح اولیه منشور آتلانتیک را به نگارش درآوردند. درحالی‌که هیتلر در میدان جنگ اروپا پیروزمندانه پیش می‌رفت، چرچیل و روزولت نه تنها مصمم بودند که نازی‌ها را شکست دهند، بلکه می‌خواستند چارچوبی برای صلح و دموکراسی در دنیای آینده پی بریزند. آنها به موفقیتی فراتر از آنچه انتظارش را داشتند، دست یافتند. بعد از منشور آتلانتیک نوبت به تأسیس سازمان ملل، مؤسسات برتون وودز، نظام تجارت جهانی، بیانیه جهانی حقوق‌ بشر و... رسید. در دهه‌های پس از جنگ که با جنبش ضداستعماری همراه بود، کشورهای جدیدي در نقشه جهان پدیدار و دشمنان قدیمی تحت ائتلاف‌های جدید با هم متحد شدند. گشایش دروازه‌های چین رو به جهان و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991 نقطه آغازی شد که ربع قرن پیشرفت جهانی چشمگیر را به دنبال داشت. در واقع، براساس شاخص‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، این 25 سال را می‌توان بهترین ربع‌قرن در تمام تاریخ بشر دانست. در این دوره، جنگ بزرگی میان ابرقدرت‌ها در نگرفت، گسترش تجارت جهانی گسترش رشد اقتصادی را رقم زد، فقر به نصف کاهش یافت و پیشرفت‌های سریع در علم و فناوری مردمان زیادی را در سراسر جهان منتفع كرد. بااین‌حال در سال‌های اخیر جهان به دوران جدیدی وارد شده است. سیاست ایده‌آلیسم و امید جای خود را به سیاست هویت و ترس داده است. این روند یکی پس از دیگری در کشورهای غربی ریشه می‌دواند اما بیشتر از هر جای دیگری در همان دو کشور آنگلوساکسونی متجلی شده است که آن ربع‌قرن درخشان را ممکن كردند. درحال‌حاضر، آشفتگی سیاسی در بریتانیا به وضعیت تراژیکی رسیده است. از ژوئن 2016 که مردم بریتانیا به خروج کشورشان از اتحادیه اروپا رأی دادند، بریتانیا جست‌وجوی مذبوحانه‌ای را برای مفهومی خیالی از تمامیت ارزی آغاز کرده است که مانع از تنزل قدرت و نفوذ بین‌المللی این کشور شود. بااین‌حال، آشفتگی سیاسی در کاخ سفید ترامپ، پیامدهای به‌مراتب مهم‌تری خواهد داشت. برای دهه‌های متمادی، کاخ سفید به نوعی رهبری جامعه بین‌المللی را در دست داشت؛ اما امروز لحن خصمانه کاخ سفید حتی در ظاهر نیز جایی برای این نقش رهبری باقی نگذاشته است. در واقع، استراتژی امنیت ملی رسمی دولت ترامپ در عمل نشان می‌دهد که تلاش‌های آمریکا برای محافظت از نظم جهانی در عمل نه‌تنها غیرسازنده بلکه مخرب بوده است. افق چنین رویکردی تنش و نزاع میان کشورها به‌خصوص ابرقدرت‌ها خواهد بود. بازنگری در ژست استراتژیک آمریکا به نظر واکنش و پاسخی است به رفتار روسیه به‌خصوص در اروپای شرقی و همچنین قدرت‌طلبی روزافزون چین در عرصه جهانی. بااین‌حال، اولین وظیفه رئیس‌جمهور آمریکا باید دفاع از نظم بین‌المللی در برابر تهدیدات روزافزون باشد هرچند در این میان نباید از واقعیت‌ها و تحولات جهان نیز غافل شود. توجه به تغییرات آب‌وهوایی، افزایش مهاجرت، انقلاب اطلاعاتی و پیشرفت‌های عظیم در فناوری‌های ارتباطی نیازمند توافق‌های بین‌المللی جامع و جدید برای محافظت از منافع کشورهاست. در نهایت تأسف در چنین شرایط خطیری، اقدامات کاخ سفید به نظر با هدف تضعیف هر شکل و گونه‌ای از نظم بین‌المللی صورت می‌گیرند با این امید که از دل این نابسامانی و اغتشاش آمریکا بتواند بر جهان سلطه کامل پیدا کند. براساس این منطق، تجارت جهانی نه براساس قواعد و مؤسسات بلکه باید از طریق اقدامات یک‌جانبه و حمایت از تولید داخلی، اداره شود. نقش نهادهایی مانند اتحادیه اروپا نیز که با هدف برقراری نظم و ثبات از طریق همکاری و مشارکت شکل گرفته‌اند، رفته‌رفته کم‌رنگ و کم‌رنگ‌تر می‌شود؛ اگر کاملا از حیز انتفاع ساقط نشوند. در این سناریو، بخش وسیعی از جهان از جمله اروپا، هند و دیگر کشورهایی که به لیبرال‌دموکراسی و گشایش اقتصادی پایبندند، بازندگان اصلی خواهند بود. درحال‌حاضر، غرب با جهانی جدید و بازیگرانی جدید مواجه است که خواسته‌های جدیدی از آینده دارند. بنابراین دست‌کشیدن از ایده‌ها و نهادهایی که در ده‌های گذشته ارمغان‌آور رفاه و ثبات بوده‌اند، اشتباه مهلکی خواهد بود. از همه مهم‌تر، دو کشوری که بیشترین نقش و مسئولیت را در ایجاد نظم بین‌المللی پساجنگ داشته‌اند، نباید در چنین شرایطی به دستاوردهای خود پشت کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.