|

باور ديني

اين مساله كه آيا باور به وجود خدا عقلاني است يا نه يكي از مهم‌ترين دغدغه‌هاي بشري است. پاسخ به اين مساله، تاثير عميقي در نحوه فهم ما از جهان‌ و نحوه زندگي و اعمالمان دارد. با وجود اين فلاسفه از آغاز تاريخ درباره آن منازعه داشته‌اند بي‌آنكه هيچ راه‌حل روشن يا قاطعي كه همگان آن را بپذيرند به دست آورده باشند. کتاب «رویکردهای معاصر در معرفت‌شناسی دینی» مجموعه منتخبی از مقالات در زمینه معرفت‌شناسی دینی است که مكاتب فلسفي موجود در اين زمينه را بررسي مي‌كند. معرفت‌شناسي دين به چيزي مي‌پردازد كه همواره يكي از مسائل محوري در فلسفه دين بوده است، يعني توجيه عقلي باور ديني. تا اواخر قرن بيستم رويكرد خاصي در معرفت‌شناسي ديني غالب بود به نام الهيات طبيعي. اساس اين رويكرد سنتي بر اين است كه هر شاهدي را كه مي‌توان براي وجود خدا در جهان طبيعت يافت، بايد مطالعه و سپس بررسي كرد كه آيا ممكن است وجود خدا را از آن استنتاج كرد يا نه. الهيات طبيعي همواره به نتيجه مساعدي در اين مساله مي‌رسيد. يكي از مشهورترين الهي‌دانان طبيعي سنت توماس آكوئيناس در قرن سيزدهم ميلادي بود. او معتقد بود وجود خدا را از پنج راه مي‌توان اثبات كرد كه هر يك مبتني بر مطالعه خصوصيت خاصي از جهان طبيعت است. اين «پنج برهان» آكوئيناس بخش عمده‌اي از دستور كار فلسفه دين را براي قرون متمادي تعيين كرد. با اين حال، فيلسوفاني بودند كه اين ديدگاه را كه ممكن است وجود خدا را از خصوصيات جهان طبيعي استنتاج كرد مورد ترديد قرار دادند. برخي از آنان مي‌گفتند با توجه به نبود شاهدي بر وجود خدا در جهان طبيعت، وجود خدا را نمي‌توان حتي محتمل تلقي كرد و در نتيجه باور ديني يك «باور معقول» نيست به اين معنا كه از لحاظ فلسفي نمي‌توان از آن دفاع كرد. ولي امروز بخش قابل‌توجهي از فلسفه دين هم با براهين الهيات طبيعي مخالف است و هم با پاسخ‌هاي ملحدانه به آن براهين و در دهه اخير، رويكردهاي جديدي در معرفت‌شناسي دين پديد آمده كه همگي در تلاشند راه‌هاي ديگري براي توجيه عقلاني‌بودن باور به وجود خدا بيابند. كتاب با فصلي درباره خداناباوري آغاز مي‌كند و پنج فصل بعدي را مي‌توان پاسخ‌هايي متفاوت دانست به نقدهايي كه فلاسفه خداناباور وارد آورده‌اند. مهم‌ترين رويكردهاي معاصر در معرفت‌شناسي ديني را مي‌توان به پنج دسته تقسيم كرد: دليل‌گرايي ملحدانه، دليل‌گرايي خداباورانه، معرفت‌شناسي اصلاح‌شده، عمل‌گرايي و ايمان‌گرايي ويتگنشتايني. دليل‌گرايان ملحد معتقدند كه باور ديني فقط در صورتي موجه است كه برايش دليل كافي داشته باشيم، و براي باور ديني دليل كافي وجود ندارد. دليل‌گرايان خداباور با دليل‌گرايان ملحد در اين نكته مشتركند كه باور ديني فقط در صورتي موجه است كه برايش دليل كافي داشته باشيم اما برخلاف دليل‌گرايان ملحد، معتقدند كه براي باور ديني دليل كافي داريم. طرفداران معرفت‌شناسي اصلاح‌شده با هر دو دسته از دليل‌گرايان ملحد و خداباور در اين نظر مخالفند كه براي موجه‌بودن باور ديني بايد دليل كافي داشته باشيم. آنها معتقدند كه باور ديني مي‌تواند باوري پايه باشد و معقوليت خود را مستقيما از تجربه ديني كسب كند. عمل‌گرايان بر آنند كه باور ديني در غياب دليل مي‌تواند بر اساس ملاحظات عمل‌گرايانه معقول شود. ويليام جيمز در مقاله معروف خود «اراده معطوف به باور» عليه دليل‌گرايي اين‌گونه استدلال مي‌كند كه در مواردي، موجه‌بودن باور انسان مشروط به داشتن دليل كافي براي آن نيست. مقصود زماني است كه انسان با موضوع خطيري روبه‌روست و چاره‌اي ندارد جز آنكه يكي از دو طرف را انتخاب كند. ايمان‌گرايان ويتگنشتايني معتقدند كه باور ديني از مقوله نظريه يا تبيين نيست. در نتيجه براي معقول‌بودن باور ديني لازم نيست برايش دليل به معنايي كه براي نظريه‌ها مطرح است داشته باشيم. تفاوت اساسي ايمان‌گرايي ويتگنشتايني با معرفت‌شناسي اصلاح‌شده در اين است كه معرفت‌شناسي اصلاح‌شده ديدگاهي واقع‌گراست در حالي كه ايمان‌گرايي ويتگنشتايني ديدگاهي نا‌واقع‌گراست. ايمان‌گرايان ويتگنشتايني معتقدند الهيات طبيعي راهي كاملا نادرست براي حل مساله كهن عقلاني‌بودن باور به وجود خداست. آنان تاكيد دارند كه نظريه خود را در هر حوزه‌اي بايد بر رويكردي معرفت‌شناختي استوار كرد كه با موضوع تحت پژوهش متناسب باشد. نبايد چنين تصور كنيم كه يك رويكرد معرفت‌شناختي واحد مي‌تواند در موضوعات مختلف معرفت توليد كند. طبق ادعاي اين فلاسفه، هرگاه تفكر ما از اين مانع بگذرد مي‌توانيم به كشف و رشد رويكرد معرفت‌شناختي‌اي كه مناسب مساله عقلاني‌بودن باور به وجود خداست بپردازيم. از نظر ايمان‌گرايي ويتگنشتايني، دستيابي به اين كشف مستلزم آن است كه دريابيم باور ديني، مانند علم تجربي و هر فعاليت مهم ديگر بشري، يك بازي زباني است و معيارهاي معنادار و عقلانيت مخصوص خود را دارد. كتاب «رویکردهای معاصر در معرفت‌شناسی دینی» شش بخش دارد و هر بخش به يك رویکرد مذكور درباره توجیه باور دینی اختصاص دارد. در هر بخش ابتدا سه مقاله رویکرد مورد نظر را توضیح می‌دهد و از آن دفاع می‌کند، سپس مقاله آخر از رویکرد مذکور انتقاد می‌کند و به اين ترتيب در اين كتاب حجيم، رویکردهای مختلف معرفت‌شناسی دین، به صورت جامعي با هم مقایسه شده‌اند تا خواننده بتواند نقاط قوت و ضعف هر كدام را بفهمد. همچنين در پایان هر بخش کتابنامه‌اي آمده كه در آن، آثار مرتبط با رویکرد مورد نظر معرفی شده است، البته با توجه به تاریخ انتشار این مجموعه در سال 1992، منابع كتابنامه به‌روز نیستند ولي مرور نسبتا جامعی بر فعالیت‌های علمی نیمه دوم قرن بیستم در معرفت‌شناسی دین را به خواننده نشان مي‌دهند. در مقدمه ويراستاران مي‌خوانيم: «علاوه بر مزايايي كه اين مجموعه به منزله متن درسي دارد، مايليم تاكيد كنيم كتاب حاضر اولين مجموعه‌اي است كه مقالاتي را درباره جريان‌هاي اصلي در معرفت‌شناسي ديني كه در دهه اخير فعال بوده‌اند در يك مجلد عرضه مي‌كند. بنابراين اميدواريم اين مجموعه منتخب نه تنها كتاب مرجع سهل‌الوصولي براي عالمان باشد بلكه سهمي نيز در مباحث فلسفه دين داشته باشد.» (صفحه 63) علاوه بر مقالات ترجمه‌شده، مقاله‌ای نيز با عنوان «مروری بر رویکردهای معاصر در معرفت‌شناسی دینی» به قلم مترجم در آغاز کتاب آمده که با مطالعه آن می‌توان دیدی کلی نسبت به مباحث كتاب پیدا کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.