خوانش کاراتانی از کارگران و جنبشهای کارگری
جنبش «کارگران در مقام مصرفکنندگان»
سرمایه مکانی است تابع موجبات و تعینات ساختاری که سوبژکتیویته نمیتواند آزادانه در آن دخالت کند- البته با این استثنا که سرمایهداران تا آنجا که در جایگاه شکل پول قرار دارند عاملانی فعال محسوب میشوند. این همان وجه فعال پول است - یعنی موضع خرید. اما آنان که کالای نیروی کار خویش را میفروشند چارهای جز منفعلبودن ندارند؛ معهذا در اینجا نیز استثنایی در ساختار وجود دارد: همان مکانی که کارگران در آن بهمثابه سوژه ظاهر میشوند - مکان فروش محصولات تولید سرمایهداری به کارگران. این همان مکان مصرف است، یگانه موضعی که کارگران درآن بهمثابه خریداران دارای پول ظاهر میشوند. مارکس در گروندریسه این مکان را چنین توصیف میکند: «آنچه مشخصاً سرمایه را از رابطه ارباب - بنده متمایز میسازد این است که کارگر با سرمایهدار در مقام یک شکل دارنده پول، در شکل خود پول، به مرکز سادهای برای گردش تبدیل میشود- یکی از بیشمار مرکزهای گردش ارزش مبادله، که در آن خصلت متمایز او بهعنوان کارگر محو میگردد». برای سرمایه مصرف همان مکانی است که در آن ارزش اضافی نهایتاً تحقق مییابد، یعنی یگانه مکانی که در آن سرمایه تابع اراده دیگری است، تابع اراده کارگران به مثابه مصرفکنندگان... آن ارزش اضافی که پشتوانه سرمایه صنعتی است، در اصل، فقط میتواند به لطف سازوکاری وجود داشته باشد که از طریق آن کارگران درکل آنچه را تولید کردهاند بازمیخرند. ارزش اضافی نهایتاً در نقطه مصرف تحقق مییابد، یعنی همان مکانی که در آن سرمایه با غیریت رویارو میگردد و ناچار میشود در مقام فروشنده کالاها دست به جهشی مرگبار بزند. در اقتصاد پولی، هم خرید از فروش جدا میشود و هم تولید از مصرف. این امر سوژههای کارگری را دوپاره میکند- سوژه فروشنده (نیروی کار) و سوژه مصرفکننده- و علاوه بر آن پاره اول را به حاشیه میراند و چنان جلوه میدهد که گویی شرکتها و مصرفکنندگان یگانه سوژههای فعالیت اقتصادیاند. یکی دیگر از پیامدهای این امر جداسازی جنبش کارگری از جنبش مصرفکنندگان است. در دوران اخیر، همپای تحلیلرفتن و بهزانودرآمدن جنبشهای کارگری، جنبشهای اعتراضی مصرفکنندگان رونق یافتهاند و غالباً مسائل دیگری چون حمایت از محیط زیست، دفاع از حقوق زنان و اقلیتها را در خود گنجاندهاند. این جنبشها عموماً شکل کنشهای مدنی را به خود میگیرند و نهفقط با جنبش کارگری مرتبط نیستند بلکه گهگاه حتی با آن تعارض پیدا میکنند. ولی هرچه باشد، جنبشهای اعتراضی مصرفکنندگان عملاً همان شکل جابهجاشده جنبشهای کارگریاند و فقط تا جایی که چنیناند اهمیت دارند. درمقابل، جنبشهای کارگری نیز فقط تا جایی میتواند مرزهای «هویت ویژه» خود را پشتسر بگذارد که به شکلی آگاهانه موضع توانمند مصرفکنندگان را اتخاذ کند. زیرا، درواقع، در زیستجهان ما فرآیند مصرف در مقام بازتولید کالای نیروی کار طیف کاملی از جبههها را دربر میگیرد، ازجمله مراقبت از کودکان، آموزش، اوقات فراغت و فعالیتهای محلی و جمعی. در اینجا اجازه دهید معنای این واقعیت را که مبنای سرمایه صنعتی کالای نیروی کار است از نو بررسی کنیم. این واقعیت نهفقط حاکی از آن است که سرمایه صنعتی کارگران را اجیر میکند تا ایشان را به کارکردن وادارد، بلکه مهمتر از آن، بیانگر آن است که ارزش اضافی فقط توسط کارگران حاصل میشود، کارگرانی که در تمامیت خویش آنچه را خود تولید میکنند بازمیخرند. اگرچه آنچه کارگران میخرند اجناس مصرفیاند، ولی اگر این اجناس فروش نروند، معنایش فروشنرفتن محصولات خود ایشان است. این بدان معنی است که انباشت سرمایه نهفقط در فرآیند تولید، بلکه همچنین، و در نهایت، در فرآیند گردش تحقق مییابد... ولی تاکیدنهادن بر فرآیند تولید تا به امروز در میان مارکسیستها تداوم یافته است، یعنی کسانی که عمدتاً با استثمار کار یا مصادره مازاد کار در فرآیند تولید مخالفت میورزند و همچنین با بیگانگی ناشی از تولید مکانیکی. پیشفرض ایشان آن است که مبارزه درون فرآیند تولید سرانجام روند انباشت سرمایه را به پایان خواهد رساند. بااینحال، در اقتصاد سرمایهداری، فرآیند تولید چیزی نیست بیش از مکانی که در آن کالای نیروی کارِ فروختهشده به سرمایه عملاً تولید میکند و ازاینروست که کانون مبارزه کارگران در هرجا و هر زمان چیزی نیست جز بهبود شروط قراردادهای کار. همانطور که مارکس گفت، جنبش صنفی کارگران محدود به مبارزه اقتصادی است. ولی این جنبش چارهای ندارد مگر تمرکز بر مبارزه اقتصادی، و این قضیه نباید موجب خوارشمردن آن شود.... کارگران بر اساس تعلقشان به بنگاهها و ملت- دولتها تقسیم میشوند. در چنین وضعیتی، منافع ایشان را نمیتوان از سرمایههای منفرد یا ملت- دولتهای منفرد جدا ساخت. این حقیقت دارد که کارگران و زارعان ممالک پیشرفته نیز استثمار میشوند، ولی درعینحال بخشی از خسارتشان بهواسطه شکلهای گوناگون توزیع مجدد از سوی دولتها (یا سرمایه تام اجتماعی) جبران میشود؛ این کارگران بهواسطه همین توزیع مجدد که منشاء معاششان است شریک استثمار کارگران و زارعان خارجیاند، هرچند به شکلی غیرمستقیم. مادام که توجه ما متمرکز بر تولید باشد، دولتها جنبشهای کارگری را متفرق و جدا از هم نگاه خواهند داشت و این جنبشها نیز همواره در نهایت فقط خواستار سلطه نیرومندتر دولت خواهند شد... مبارزه علیه ملت- دولتهای سرمایهسالار نه در جنبشهای کارگری خلاصه میشود و نه در جنبشهای مصرفکنندگان؛ این مبارزه باید جنبشی باشد متشکل از کارگران در مقام مصرفکنندگان، و مصرفکنندگان در مقام کارگران، جنبشی مبتنیبر انجمن فراملی مصرفکنندگان/ کارگران.... اهمیت حیاتی جنبش «مصرفکنندگان در مقام کارگران» ناشی از افول جنبشهای کارگری نیست. استثمار ارزش اضافی در قالب یک کل نامرئی تحقق مییابد. اگر چنین است، پس مقاومت - یا مقابله با استثمار-نیز باید درون همین جعبه سیاه صورت پذیرد، یعنی در قلمرو فرآیند گردش، جایی که نه سرمایه میتواند میدانداری کند و نه دولت. مفهوم «کارگران در مقام مصرفکنندگان» در این مبارزه با افقهای تاریک نقشی سرنوشتساز مییابد... چنین جنبشی نیازمند آگاهی طبقاتی نیرومند و قالبگرفتهای نیست که همواره آماده فداکاری است. آن سازمانهای سیاسی که خواستار فداکاری دیگراناند خود از همان آغاز چیزی نیستند مگر عوامل تولید قدرت مبتنیبر دولت. با مرور تاریخ جنبشهای مارکسیستی از اواخر قرن نوزدهم بهبعد، میتوان چنین نتیجه گرفت که شکستهای سنگین این جنبشها محصول جهل آنها نسبت به دولت و اقتصاد سرمایهداری بوده است. فقط با درسگرفتن از این تاریخ است که میتوان یک جنبش انجمنگرای فراملی جدید را مفهومپردازی کرد. کوجین کاراتانی، کانت و مارکس، ترجمه مراد فرهادپور، صالح نجفی، نشر هرمس، صص433-420
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.