|

حذف؟ لطفا کمی بیشتر!

محمدحسن خدایی

حذفیات در باب خانواده است یا حتی می‌شود گفت در باب فقدان اقتدار در آن. پدر در مقام منبع اقتدار، غایب است و خانواده در معرض فروپاشی. مادر تنها زندگی می‌کند و گویا روابطی خارج از عرف دارد. دختر به آرامش مادربزرگ و سنت گذشتگان پناه برده و به‌تازگی عاشق شده است. «حذفیات» روایت آشنایی مادر است با عشق تاز‌ه‌ای که دخترش برگزیده است، آن هم به میانجی سرک‌کشیدن‌های مداوم در زندگی خصوصی دختر؛ مواجهه‌ای که قرار است چهره واقعی دختر را افشا کند؛ با ارجاع به حذفیاتی که زندگی دختر مشمول آن شده. این مراسم رازگشایی از زندگی دختر، البته بهتر آن است که تماشاگری چون پسر یا تماشاگرانی چون ما داشته باشد؛ بازنمایی یک موقعیت خطیر خانوادگی با مکانیسم‌های پیچیده زبانی و رفتاری. یک کنش بی‌رحمانه و اغلب تکرارشونده که گاه تنهایی آدم‌ها را شدت می‌بخشد و گاه مستوجب پیوندهای مستحکم تازه ‌می‌شود. هرچه هست این نزاعی است بر سر اعتبار، قلمرو و اقتدار که تا سرحدات یک تلاشی تمام‌عیار ذهنی و عینی امکان گسترش دارد. حذفیات مدام آغاز را به تأخیر می‌اندازد تا اشارتی باشد به سردرگمی هر آغازکردنی و ضرورت‌هایش. پنج تکه اول نمایش، تکرار صحنه‌ای است واحد که مشمول حذفیات و اضافات کارگردان شده و می‌تواند تا ابد ادامه یابد، اما این تکه آخر است که با حضور پسر جوان از تکرار خلاص شده و تا به انتها پیش می‌رود. پسر جوان قبل از ورود به خلوت خانوادگی، مانند سوژه‌ای است برگزیده، با نگاهی تلاقی‌یافته در چشم‌انداز روبه‌رو. او بر فرشی سفیدرنگ در میان صحنه، قدم گذاشته و نام خدا را بر زبان می‌آورد. گویی شهادتین می‌گوید و ناتمام رهایش می‌کند؛ نوعی از آیین تشرف، برای حضور و تماشا؛ اتصال با امر والا با توسل به کلام الهی برای کسب فیض و امکان ورود به مناسبات تنش‌آلود مادر و دختر. گویا این حضور استعلایی است که اقتدار گروه اجرائی را در تکرار صحنه اول متوقف کرده و ضرورت آغاز را پدیدار می‌کند. اگر دعوت از پسر، میل مادر باشد در بازیابی عشق فرزند به خود و همچنین درهم‌شکستن استقلال‌ او، این میل برای اجرا به یک ناظر بیرونی نیاز دارد. میل‌ورزیدن با تماشاشدن معنا دارد. باید کسی باشد که میل‌ورزی ما را تماشا کرده و روایت کند. در ابتدا پسر جوان در همین جایگاه نشسته و مشغول تماشاست؛ مبهوت، بی‌تفاوت و حتی معذب، اما زمانی که دختر از پس فاش‌شدن رازهای زندگی درهم می‌شکند، پسر جوان از جایگاه تماشاکردن دست کشیده و اقتدار مادر را به چالش می‌کشد. او بار دیگر سوژه عشق می‌شود تا بر زیبایی و صمیمیت دختر شهادت داده و در مقابل خباثت‌های مادر بایستد. او تأكيد دارد که به شناختی مشترک با دختر رسیده و آن دو به هم گوش فرامی‌دهند. خروج دختر و پسر در انتهای نمایش، به‌ شکل استعاری نشان از تمنای به‌پایان‌رسیدن دورانی است که در پی بازتولید گفتارهای سرکوب است، اما دختر قبل از خروج کامل، بار دیگر از مادر، وسیله‌ای طلب می‌کند و بر وابستگی خود تأكيد می‌گذارد. حذفیات بر شکاف نسلی استوار است و این را می‌توان در زبان، نوع پوشش و حتی کنش‌ بدنی شخصیت‌ها مشاهده کرد. دختر روپوش ساده دبیرستانی بر تن دارد و مقید است. آرام سخن می‌گوید و در مواجهه با رازهای زندگی‌اش، می‌شکند و به گریه می‌افتد. او نمونه‌ای است ژنریک از انبوه دخترانی که شاهد زوال خانواده‌اند و کار چندانی از آنها برنمی‌آید؛ نسلی سرخورده و کم‌تجربه، در آستانه ورود به جهان بزرگ‌سالی و پیچیدگی‌های آن؛ در فقدان اقتدار پدر و حمایت مادر، رهاشده و حیران. در تضاد با دختر، گفتار مادر ترکیبی است از لکنت و پرخاشگری؛ مکانیسمی تدافعی در مقابل پرسش‌های پیش‌رو و طفره از پاسخ. زبان بدن مادر با آن ژست‌ها و اغواگری‌ها، یادآور زنانی است گرفتار بحران میان‌سالی که در تولید مادی جامعه نقشی نداشته و ناگزیر از روابط با مردانی هستند که از نظر مالی آنها را تأمین کنند. حذفیات به شکل درخشان تضاد نسلی را بازنمایی می‌کند؛ با انتزاعی که بر صحنه حاکم است و اضافاتی که مشمول حذفیات شده. صحنه از انبوه وسایل خالی است. سه محل برای نشستن، یک تکه فرش در وسط صحنه و یک پریز برق تمام آن چیزی است که بر صحنه قابل مشاهده است؛ یک انتزاع افراطی قابل‌اعتنا. مهدی ضیاچمنی در مقام نویسنده و کارگردان، گاه یادآور امیررضا کوهستانی در «رقص روی لیوان‌ها» و «شنیدن» است. او نمایشی را تدارک دیده مبتنی‌بر کلام‌ که سکوت‌ها و پرسش‌هایش، مهیب و اغلب توان‌فرساست. بازی بازیگران نشان از هماهنگی و زیست جمعی گروه اجرائی است. مهسا غفوریان شمایل آن زنی را به ذهن متبادر می‌کند که گرفتار حرمان و خشم و آرزوهای بربادرفته است. گل‌آرا غفرانی و محمدرضا حسینیان اما ساده و به‌اندازه‌اند؛ نسل جدیدی که از دل حذفیات نسل قدیم بیرون جهیده و در پی ساختن جهان جدید است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.