نسخه ایرانی «داری اشتباه میکنی کاپیتان!»
علی رضایی.سرممیز رسمی QHSE و مدرس و مشاور پیادهسازی مدیریت ایمنی فرآیند
در اولین روزهای بهار 97، مرکز بررسیهای استراتژیک ریاستجمهوری، اولین قسمت از برنامه «جعبه سیاه» را روی سایت خود قرار داد که هدف آن بررسی نقش فرهنگ در حرکت جوامع به سوی موفقیت یا شکست، عنوان شده بود. از آنجایی که خبر سقوط هواپیمای شرکت آسمان هنوز داغ است و جسد چندین مسافر، کماکان بر فراز قلههای دناست و همچنین در گزارش مجلس درباره این سقوط نیز، بیشترین سهم، به کاپیتان این پرواز داده شد، این ویدئو با سرعت و اثرگذاری بیشتری در فضای مجازی دست به دست شد؛ «داری اشتباه میکنی کاپیتان». دکتر امیر ناظمی، آیندهپژوه و محقق سیاستگذاری علم و تکنولوژی، در این ویدئو، توضیح میدهد که پدیده سقوط در همه نقاط جهان رخ میدهد، اما در بعضی از خطوط هوایی و در بعضی کشورها بیشتر است و با اشاره به مطالعات یک محقق بزرگ به نام هلمریش و مطالعات دو زبانشناس به نامهای فیشر و اوراسانو و تحقیقات شرکت بویینگ، روی جعبههای سیاه، توضیح داده میشود که مهمترین عامل سقوط در برخی از خطوط هواپیمایی مثل کرهجنوبی و کلمبیا، وجود مشکل رودربایستی و تعارف بیش از حد است که باعث میشود دادن اخطار و هشدار کمکخلبان به خلبان، با اختلال مواجه شود. سپس به این نتیجه مهم میرسد که زیردستان و ردههای پایینتر، بایستی آزادی کافی برای گوشزدکردن اشتباه بالادستان با صراحت تمام را داشته باشند. مطرحکننده اولیه این نظریه، نویسندهای مشهور به نام «ملکوم تی گلدول» است که در سال 2008 کتابی با عنوان «تافتههای جدا بافته» نوشت که در ایران با ترجمه میترا معتضد و نشر البرز منتشر شد. کتاب، تحلیل دقیقی است از رازهای موفقیت افراد بزرگی همچون استیو جابز و ستارههای ورزشی و نوابغ تجاری، که چه چیز یا چه کس، الهامبخش زندگی این غولها بوده است و آنها چه وجوه مشترکی داشتهاند. این کتاب درواقع، متدولوژی تشخیص مشکلات زیربنایی و روش ایجاد تغییرات برای حل این مشکلات عمده است که مانع موفقیت افراد یا جوامع بوده است. «نظریه قومی سقوط هواپیماها» نام فصل هفتم این کتاب است که براساس تفسیر مکالمات جعبه سیاه پروازهای ساقطشده معروف صنعت هوایی نوشته شده است. این فصل، با نگاهی به سیر تحقیقات مختلف و آنالیز دادهها و یافتن علل ریشهای این سقوطها، روشهای جلوگیری از این تعداد سقوط و چگونگی نجات یک خط هوایی از ورشکستگی را مرور کرده است. نویسنده کتاب، پس از مرور ریزبینانه و جامع این تحقیقات، سرانجام به مهمترین بخش این فصل میرسد که در سال 2000 خطوط هوایی کره، مشاوری بینالمللی به نام «دیوید گرینبرگ» را برای اداره عملیات پرواز و اصلاحات اساسی به کار میگیرد و به صورتی جدی در راه توسعه خطوط هوایی خود گام برمیدارد. پس میبینیم که هدف کلی این فصل این است که نشان دهد چگونه خطوط هوایی کره، با کمکگرفتن از مشاوران بینالمللی و اصلاح و حذف زبان کرهای از گفتوگوهای داخل کابین، ضمن دریافت جایزه فنیکس 2006، در شش سال از بدترین خط هوایی جهان به یکی از امنترین خطوط هوایی تبدیل میشود. درواقع این خط هوایی وقتی موفق شد که اهمیت فرهنگ نسبت به فناوری را به رسمیت شناخت و این یک درس ملی بود. فضای حاکم بر محیطهای آموزشی و کاری ایران اما بهطور کلی با کشورهای فوق متفاوت است. در محیطهای کاری ایران، روابط بین پرسنل و مدیران، یا مبتنی بر قرابت و رفاقت دوطرفه یا مبتنی بر رقابت است که در هر دو حالت، مشکل گفتوگوی دو طرفه شفاف و بدون رودربایستی وجود ندارد. اگر مسئله و مشکل کرهجنوبی، رودربایستی و وجود فاصله قدرت و پرسشگری کم بوده است، مشکلات موجود در ایران، ریشهایتر است. * اولین مشکل، در زمان مدیریت حوادث و بحرانهاست که انتقال اطلاعات لازم و دقیق به بالادستان برای تصمیمگیری الزامی است. در برخی از حوزههای جدید، زبان مشترک تخصصی و کارگاهی نداریم و در زمینههایی هم که وضع بهتر است، گاهی نگاه فردی و منفعتطلبی، باعث میشود تا پاییندستها از دادن آمار و اطلاعات واقعی اما ناخوشایند، به بالادستها طفره بروند و این محافظهکاری، تصمیمگیری را مشکل میکند و باعث میشود تا یک حادثه، به یک بحران غیرقابل کنترل تبدیل شود. ** مشکل عمده دیگر وجود همین منفعتطلبی در قوانین پنهان سازمانهاست که به کاپیتانها یا مهندسان کنترل صنعتی، اجازه نمیدهد در شرایط خطرناک، تصمیمات ایمنی بگیرند که ظاهرا برای سازمان هزینهآور است چراکه ایشان میدانند در این صورت، با متهمشدن به ترسویی، جایگاه خود را از دست میدهند و امکان رشد در فضای پر از تشویقهای کاذب، برای تولید و سود بیشتر را نخواهند داشت. گرانترشدن هر روزه قطعات مصرفی حساس، کاهش قدرت خرید خدمات از سوی مردم، ناامنی شغلی، وجود مدیران متعهد بدون تخصص و عدم پاسخگویی این مدیران نیز کفه ایمنی را نسبت به کفه سود و تولید سبکتر کرده و هوا خواهد کرد. *** مشکل زیربنایی دیگر جاافتادن این نگاه است که مدیران ارشد برخی از شرکتها، بهجز جهتگیریهای سیاسی متناسب و آشنایی با اصول کلی مدیریت، دیگر نیازی به دانستن مباحث تخصصی ندارند و اشراف بر کلیات، برای احراز پستهای مدیریتی کافی است و طبیعی است که در چنین جوی، اقتصاد و بهرهوری، مأموریت اصلی ایشان بوده باشد. نگاهی به حوادث اخیر نشان میدهد که تقریبا تمام این حوادث، در حوزههای چنین شرکتهایی رخ داده است. وقتی داشتن تخصص الزامی نیست، دانستن اصول ایمنی که جای خود دارد! رسیدن به خودآگاهی جمعی و رفع نگاه فردی و سودجویانه، برای جلوگیری از سقوط فردی یا سازمانی ضروری است. تربیت نیروهای مسئولیتپذیر، بدون داشتن سازمانهای قانونپذیر و قانونمحور، امری فانتزی و خیالی است. در گزارش سقوط هواپیمای خط یاسوج آمده است که کاپیتان علیرغم اخطار کمکخلبان و گزارش وضعیت هوا، اصرار به کاهش ارتفاع و فرود میگیرد. سؤال اینجاست که نقش پایش و تستهای دورهای جسمانی و روانی پرسنل کلیدی در تداوم کار خلبانان چیست؟ روابط و ضوابط پیدا و پنهان حاکم بر شرکت هوایی آسمان، تا چه اندازه در تصمیم کاپیتان برای انجام پرواز از تهران مؤثر بوده است؟ سوابق ذهنی کاپیتان، از گزارشهای هوایی گذشته که گاهی ناقص یا متعلق به زمان قبلتر بودهاند، تا چه اندازه بر تصمیم کاپیتان مبنی بر فرود ناایمن در یاسوج اثر داشته است؟ فصل هفتم کتاب ملکوم تی گلدول، مبتنی بر تحقیق و مطالعه بوده و ارائه ویدئویی آن از سوی یک نهاد مهم تحقیقاتی، امری قابل تقدیر و تأمل است، اما راست این است که شبهنظریه مطرحشده در این ویدئو، نمیتواند حوادث و اتفاقات متنوع رخداده در صنایع هوایی ما را توضیح داده و ریشهیابی کند. هواپیما فقط یک سیستم هوشمند شامل تجهیزات برقی و ابزار دقیق نیست، بلکه یک مجموعه زنده و یکپارچه است که برای سقوط آن، وقوع همزمان هفت خطا و وجود حداقل سه پیششرط، الزامی است که عبارتاند از: وجود یک نقص فنی تجهیزاتی اساسی، بدی اثرگذار آب و هوا، اشتباهات تصمیمگیری خلبان یا خطای انسانی در اثر خستگی و... . ما نمیتوانیم دو مورد از پیششرطها یا علتهای لازم برای سقوط یک هواپیما را نادیده بگیریم و همه دلایل را به سطح خطای انسانی اپراتورها تقلیل دهیم یا بدتر اینکه، همه خطاهای انسانی را به نوع و جنس رابطه بین بالادست و پاییندست مربوط کنیم. هیچ حادثهای تکعلیتی نیست و لازم است تا دهها علت، در طول زمان مانند اجزای یک پازل در کنار هم قرار گرفته و نهایتا با بروز علت آخر، که احتمالا یک خطای انسانی است، زنجیره حوادث تکمیل شده و فاجعه رخ دهد که حالا دیگر، این خطای انسانی، صرفا یک رویداد ماشهای است. یعنی پیش از این، به وجود اسلحه و فشنگ و خشابگذاری و کشیدن گلنگدن و نشانهگیری و... نیاز است. این یک واقعیت پذیرفتهشده علمی است که در یک سیستم ایمن دارای قابلیت بالای اطمینان، یک خطا نباید و نمیتواند منجر به بروز حادثه شود. طراحی مدرن هواپیما نیز بهگونهای است که بالاترین سطوح خدشهناپذیری ایمنی را داشته باشد تا مانع بروز خطا و گسترش نقص منتهی به سقوط شود. مقصر جلوهدادن افرادی که اتفاقا دست آنها از دنیا کوتاه شده است، خطاهای سیستمی را نمیپوشاند و هرگز ما را به سمت تغییرات اصلاحی و سازنده در سیستم ایمنی پرواز سوق نمیدهد. حرکت اصلاحی و انقلابی خطوط هوایی کره در سال 2000 و بهکارگیری مشاوران بینالمللی برای شناسایی مشکلات، نشان داد که عمده مشکلات کرهایها، فرهنگی و گفتاری و احترامی است و اجرای جدی اصلاحات توصیهشده نیز نشان داد که کره مصمم است تا در راه توسعه گام بردارد. درس بزرگ این ماجرا برای ما نیز لزوم انجام یک جراحی بزرگ در سیستم مدیریت ایمنی پرواز در شرکتهای خصوصی و دولتی است. اغراق نیست اگر بگوییم علم ایمنی هوایی جهان، مدیون سازمانها و سیستمهای هوایی کشور ماست. کلکسیون سقوطهای متنوع هوایی ما، باعث گسترش سناریوهای واقعی میشود که ارزش مطالعاتی داشته و فرصتی را برای مدارس و مراکز ایمنی هوایی جهان مهیا میکند تا با بررسی و موشکافی این حوادث و تدوین درسهای گرفتهشده از این سقوطها، رفتهرفته نظام قانونی بینالمللی را اصلاح کنند. با تکرار حوادث و نادیدهگرفتن هرباره علتها و نشنیدهگرفتن پچپچهای اجتماعی و تلاش برای معرفی یک مقصر، اعتماد مردم به متولیان امور کمرنگ میشود. محصول این بیاعتمادی نیز، رفتن مردم و مصرفکنندگان، به سوی شرکتهای خدماتی خارجی و کالاهای غیرایرانی است و خسارتهای این بیاعتمادی، در سال حمایت از کالا و خدمات ایرانی، غیرقابلقبول خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.