اکتشافات وامدار بسیاریاند
علي رجول
چندی پیش با نوشته معلمی در شبکهای اجتماعی مواجه شدم که از وضعیت دانشآموز خود در درس فیزیک گلهمند بود و برای حل این مشکل دنبال چارهای میگشت. در میان نظرات متفاوتی همچون استفاده از کتب کمکآموزشی یا تفهیم ناگزیربودن کسب نمره به دانشآموز، بیشترین استقبال از کامنتی صورت گرفته بود که از معلم درخواست میکرد تا تدریس مبحث تخصصی فیزیک را برای چندروزی رها کرده و دانشآموز را با شگفتی سیر آگاهی انسان به مفاهیم پایه و همچنین زندگینامه بزرگان فیزیک آشنا کند. این امر که چگونه داستان سرگذشت یک فرد یا پدیده میتواند ذهن ما را برای فهم مسئلهای نهچندان مرتبط یاری کند، برای درک چرایی ظهور عناوینی همچون بنیانگذاران علوم نیز کمکرسان است. از آنجایی که بسیاری از اکتشافات و اختراعات پیش از ابداع خط صورت گرفتهاند هویت پدیدآورندگان آنها در طول تاریخ در هالهای از ابهام بوده است. ما میدانیم که در زمان آفرینش خط انسانها دارای لباس، خانه و ابزار، آتش، خیش برای شخمزدن، غله، دام و سگهای شکاری و تیروکمان برای شکار بودهاند. آنچه دراینبین جلبنظر میکند، این است که با وجود عدمآگاهی انسانها از هویت مبدعان این ابزارها و دانشها، برای هزارهها با نقل داستانها و افسانههایی این نوآوریها به ربالنوعها و ابرانسانها نسبت داده میشدهاند. میوزهای اساطیری در یونان باستان که به عنوان دختران زئوس شناخته میشدند، ابداعگر بسیاری از پدیدهها از موسیقی و رقص و کمدی و تراژدی تا هندسه، کشاورزی و معماری در نظر گرفته میشدند. یکی از مهمترین دستاوردهای بشر که همپای اهمیت فوقالعادهاش، منشأ اساطیر گوناگونی در نقاط مختلف جهان بوده و حتی به انواعی از جهانبینیها و فلسفههای حیات شکل داده و همزمان بهخوبی پیوند انسان با پدیدهها را از خلال قصهپردازی نشان میدهد، آتش است. از پرومتئوس یونانی و هوشنگ ایرانی تا اسطوره کشف آتش بهوسیله کودکی در غار محل زیست جاگوار در قبایل حاشیه رود آمازون، همگی از تلاش انسانها برای ساختن پاسخی به پرسش منشأ آغازین پدیدهها گواهی میدهند. فاکتوری که کماکان در درون انسانهای عصر نو نیز زنده است. رد شکلگیری داستانهای اختراعات و نوآوریها و نظامهای فکریای را که بر مبنای آنان پیریزی شدهاند، میتوان تا دوران معاصر ما نیز یافت، گرچه در سدههای اخیر و همراه با تغییرات اجتماعی و تکنولوژیکی و هرچه پیچیدهترشدن تحقیقات علمی، تغییراتی در آن رخ داده است. اگر جای پای دقیق بسیاری از نوآوریهای عصر مدرن را دنبال کنیم، نکتهای که نمایان خواهد شد این است که اندک دانشمندی را میتوان پدر یا مادر تمامعیار یک دانش نوین یا حتی یک اختراع، به شمار آورد. ابداعات و اکتشافات وامدار افراد بسیاریاند. عموما دانشمندان در زمان حیات خود نیز مفتخر به داشتن چنین القابی نمیشوند و پس از گذر سالیان، چهرههایی که نمود بیشتری داشتهاند یا داستانهای جذابتری پیرامون آنان شکل گرفته است، در میان مردم به عنوان آفرینندگان مطلق، تلقی میشوند. احتمالا اگر از بسیاری افراد در ارتباط با ماهیت علمی کار نیوتن پرسش شود تعداد اندکی توان توضیح آن را خواهند داشت، اما همزمان بخش عمدهای از مردم خواهند توانست داستان احتمالا غیرواقعی برخورد سیب به سر نیوتن را برای شما تعریف کنند. یا درحالیکه پریستلی و شیله کاشفان اکسیژن بودند، اما کشف این عنصر به نام لاوازیه مشهور شد، شاید چون او بر آن نامی گذاشت یا شاید چون گردن هیچکدام از دو دانشمند نخست زیر گیوتین نرفت. وجه مهم دیگری که به توفیق عمومی داستان افراد به عنوان بنیانگذار یک پدیده نو در دوران ما کمک میکند، الهامبخشبودن روایت زندگی آنهاست. با وجود شرایط زندگی مناسب بسیاری از نوآوران، داستان آنانی که با شرایط سخت زندگی یا با وجود تبعیضها به توفیقاتی دست یافتهاند، امروزه مخاطبان بیشتری مییابد. در دوران پیشاصنعتی، دانشمندان عمدتا افرادی دارای نبوغ منحصربهفرد یا قدرتهای ماورایطبیعی تصویر میشدند و جایگاه آنان دور از دسترس مینمود، اما برعکس امروزه تلاش میشود تا موفقیت به عنوان امری در دسترس همگان معرفی شود و داستانهای گیراتری که پیرامون افراد با دستاوردهای ارزشمند شکل میگیرند، شانس شهرت و دریافت القابی همچون مؤسسس یک شاخه از علم یا تکنولوژی را دوچندان میکنند. اگر پیشینیان ما توضیح منشأ پدیدهها را در خدایان و موجودات ماورایبشری میجستند، امروزیان نیز برای آشنایی با علوم و دانشها همچنان در پی یک نقطه آغازین مشخص و یک داستان نهچندان پیچیده میگردند. گرا هام سوئیفت جایی در کتاب سرزمین آب خود میگوید: «انسان یک حیوان قصهگوست. هرکجا میرود میخواهد پشت سر خود، نه ردی آشفته، نه یک فضای خالی، بلکه چراغهای راهنما و نشانههای آرامبخش داستانها را برجای گذارد. او ناگزیر است به ساختن این داستانها ادامه دهد». اطلاق عناوینی همچون بنیانگذار شیمی، زیستشناسی، فلسفه، اقتصاد یا هرگونه دانش بشری دیگر هم بیش از آنکه به خود فیلسوف یا دانشمند مربوط شود، به نیاز انسانها برای داشتن داستانی با «چراغهای راهنما و نشانههای آرامبخش» مربوط است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.