«گالیله» فریاد نمیزد
آرش پردل
گاهی برای شناخت برخی متفکران و اندیشههای علمی، ترجیح میدهیم کار خود را با سوءتفاهمها و کجفهمیها آغاز کنیم. انباشت شایعات و داستانهای عامهپسند حول شخصیت، زندگی و حتی نظریات علمی، موجب میشود غبار خیالپردازی و افسانهسرایی پیرامون آنها را فراگیرد. از آنجایی که نه در کتابهای درسی فیزیک دبیرستان و نه در منابع درسی دانشگاهی رشتههای فنی-مهندسی و حتی علوم پایهمان، چندان اولویت و اهمیتی برای تاریخ علم قائل نمیشوند، کم نیستند دانشآموزان و دانشجویانی که تصور صحیح و دقیقی از پژوهش علمی ندارند و حتی نمیتوانند علم (به عنوان یک فرایند) و دانش (به عنوان نتیجه علم) را از هم تفکیک کنند. دیگرانی هم که چندان با علم سروکاری ندارند، گرفتار تصویر ذهنی «دشوار و کسالتآور»بودن علم میشوند. نتیجه آنکه اقبال عمومی به علم، به اخبار فناوریهای جدید و پیشرفتهای پزشکی تقلیل مییابد. درک روند منطقی پیشرفتهای علمی، نیازمند آگاهی از تاریخ و سیر تحول آنهاست. این آگاهی، موجب میشود «دانشمند» از موجودی فرازمینی که از نبوغی دستنیافتنی و فراطبیعی برخوردار است، به انسانی کنجکاو و سختکوش بدل شود که با حوصله و تلاش مستمر، دستاوردهای پیشینیان خود را اصلاح میکند و جلو میبرد. رهیافت مبتنی بر تاریخ، نهتنها موجب درک صحیحتری از مسائل علمی میشود، بلکه پیشفرض خشک و صلببودن علم را تعدیل میکند. گالیله یکی از شخصیتهای برجستهای است که با وجود شهرت فراوان و عالمگیر، توهمات متعددی پیرامون دستاوردها و شخصیت علمی او وجود دارد. در اذهان کسانی، گالیله یک شخصیت انقلابی غیرقابل پیشبینی بود که از فرط اشتیاق برای درافتادن با تعالیم کلیسا روی پا بند نبود. تصویر گالیله در چنین چارچوبی، دانشمندی عصیانگر و هیجانزده و عصبی است که در دادگاه تفتیش عقاید پای بر زمین میکوبد و فریاد میزند. چنین تصوری با واقعیت منطبق نیست. گالیله میخواست نگاه فلسفی به طبیعت را برای فیلسوفان بگذارد و خود به بررسی عینی و ملموس پدیدههای طبیعی بپردازد. به بیان دیگر، گالیله به جای طرح پرسشهای فلسفی پیرامون علل غایی، به مشاهده مبتنی بر ریاضیات متمرکز شد. او تمایلی به «توضیح» پدیدهها نداشت زیرا بر این اعتقاد بود که هنوز چنین امکانی وجود ندارد و بهتر است به «توصیف» آنها بسنده کرد. به عنوان مثال ارسطو، فیلسوف نامدار یونان باستان، اعتقاد داشت که «هرچه اجسام سنگینتر باشند، سریعتر سقوط میکنند». گالیله کاملا درک میکرد که چنین چیزی نمیتواند صحیح باشد زیرا دانههای تگرگ با اندازههای متفاوت، همزمان به زمین میرسند (حتی مطابق داستانی احتمالا ساختگی، روزی به بالای برج پیزا رفت و دو گوی با وزنهای مختلف را در برابر دیدگان مردم و پیروان اندیشههای ارسطو رها کرد و تقریبا با هم به زمین رسیدند). اما این کافی نبود. گالیله تلاش کرد چنین ادعایی را به شیوهای مدون و منطقی تحلیل کند. او ابتدا «سرعت» را تعریف کرد. پس از تعریف سرعت در قالب رابطهای ریاضی، توانست کار مهمتری انجام دهد و «شتاب» را تعریف کند. گالیله برای رسیدن به این نتایج، آزمایشهایی ساده، اما به غایت هوشمندانه طراحی کرد. او میدانست سقوط اجسام، به قدری سریع اتفاق میافتد که ساعتهای نادقیق آن زمان از عهده ثبت و اندازهگیری زمان آن برنمیآیند. به همین سبب اجسام را روی سطوح شیبداری غلتاند تا فرایند سقوط را کمی کندتر کند. در جریان همین آزمایشها بود که به اصل ماند (اینرسی یا لَختی) رسید. (بعدا نیوتن آن را با اندکی تغییر، به عنوان قانون اول حرکت مطرح کرد). ارسطو اعتقاد داشت «نیرو، عامل حرکت است». به عبارت دیگر، اگر قرار است حرکتی ادامه پیدا کند، باید دائما نیرویی اعمال شود. اما گالیله نتیجه گرفت اگر جسمی از یک سطح شیبدار به پایین بغلتد و وارد مسیری مستقیم شود، تا ابد به حرکت ادامه میدهد، بدون آنکه نیازی به حضور و وجود نیرو باشد: اصل اینرسی نشان داد چرا برای حرکت دائمی سیارات به دور خورشید، نیاز به نیرویی (یا فرشتگانی) نیست که بخواهد دائما آنها را در مسیر دایرهشان هل دهد. (نیوتن در قانون دوم حرکت، نشان میدهد نیرو عامل «تغییر» حرکت است). آنچه گالیله را به دردسر انداخت، دفاع علنی از نظریه خورشید-مرکزی کوپرنیک بود. خود کوپرنیک انتشار کتاب مشهورش، «درباره گردش افلاک آسمانی»، را تا هنگام مرگش به تأخیر انداخت. برخی از فیلسوفان که انتقادشان از روش و رهیافت گالیله به کینه بدل شده بود، تلاش کردند گالیله و دستاوردهایش را در مقابل دین قرار دهند. درحالیکه گالیله فردی متدین بود و از نظر اصحاب دیانت هم فردی محترم و موقر تلقی میشد و ابدا تمایلی به تقابل و درگیری با کلیسا نداشت. او با تلسکوپش، سطح ناهموار ماه و نیز اقمار مشتری را مشاهده کرده بود که با اندیشه دیگر ارسطویی، مبتنی بر کامل و بینقص بودن عالم لاهوتی در تضاد بود. با اینکه تمام این دستاوردها، بیاندازه به پیشرفت و پیشبرد روش علمی کمک کرد، زمینهساز مناقشات ناخواستهای شد که او را تا آخر عمر در حصر خانگی نگه داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.