|

وزارت نقد!

عبدالرحمن نجل‌رحیم. مغزپژوه

به شهادت فعالیت علمی و فرهنگی‌ام تاکنون، همیشه از نقد سازنده استقبال کرده‌ام. خوشحال هستم که همکار جوان متخصص مغز و اعصاب (جناب آقای دکتر محمدعلی آرامی) بر یادداشت وزارت تنهایی! من در «شرق» یکشنبه هشتم بهمن ۱۳۹۷ نقدی می‌نویسند (وزارت تنهایی یا بی‌کسی، شرق ۱۶ فروردین، ص ۸). ولی با تمامی احترامی که برای نظریات‌شان قائل هستم، چند نکته را برای رفع سوءتفاهم متذکر می‌شوم: ایشان در ابتدای مقاله تلاش دارند به ما بفهمانند که انسان مدرن تنها شده و خود را از قید دیگران آزاد کرده و به این‌سان خصلت انسان آزاد مدرن، تنهایی است. البته من خود را صاحب‌نظر نمی‌دانم تا این ادعای کلی‌گرایانه فلسفی ایشان را قبول یا رد کنم. شاید برای من پذیرفتنی‌تر باشد که گفته شود هویت فردی در جوامع غربی مدرن هر روز پررنگ‌تر می‌شود که البته منافاتی هم با پیچیده‌تر و نظام‌مندشدن ارتباطات اجتماعی در این جوامع ندارد. ایشان تنهایی جوامع صنعتی را همان غربت یا بی‌کسی و اقدام دولت مدرن در برپایی وزارت تنهایی را هم جست‌وجوی راه‌حلی برای بی‌کسی افراد سالمند می‌دانند. البته تا جایی که من می‌دانم، حداقل در فرهنگ ما و مغرب‌زمین، «بی‌کسی» معادل «تنهایی» نیست. ممکن است افراد بی‌کس زیادی باشند که احساس تنهایی نکنند. ایشان به من انتقاد دارند که چرا مفهوم تنهایی را فراتر از مفهوم بی‌کسی در جوامع غربی دیده‌ام و آن را به حیطه تنهایی زمان تولد و مرگ کشانده‌ام بدون اینکه درباره اگزیستانسیالیسم و نهیلیسم چیزی گفته باشم و مدعی هستند که گویا وقتی دوگانه‌پنداری را نقد می‌کرده‌ام، در استدلالم نادانسته به دام دوگانه‌پنداری افتاده‌ام! سپس از تنهایی فلسفی تعریف و تمجید می‌کنند و بسیار مفید می‌دانند که اگر انسان بتواند تنهایی فلسفی را تجربه کند و برای تأیید اعتبار بحث خود از سقراط و یاسپرس هم نقل‌قول می‌آورند. بسیار خوب است که این دوست عزیز، متخصص مغز و اعصاب محترم جوان، بیرون از حوزه تخصص خود در پیرامون موضوعات اجتماعی، به‌ویژه مسائل فلسفی هم مطالعه می‌کنند. ولی متأسفانه تمامی معلوماتی را که درباره تنهایی فلسفی بروز می‌دهند، ربطی به یادداشت من ندارد. تمامی بحث من حول محور یافته‌های علمی جدید در مغزپژوهی اجتماعی بود و در کانون آن هم پژوهش‌های تازه مرحوم «کاچیاپو»ی معروف قرار داشت که عمرش را در راه پژوهش دراین‌باره گذراند. دکتر آرامی عزیز که خودشان اهل علم هستند و مغز و اعصاب را خوب می‌شناسند، بهتر بود قبل از اینکه دست‌به‌قلم ببرند و درباره یادداشت کوتاه من نقد بنویسند، سری هم به پژوهش‌های جدید علمی در این زمینه می‌زدند و حداقل نیوساینتیست شماره ۱۹ جولای ۲۰۱۷ را می‌خواندند که موضوع اصلی خود را به احساس تنهایی از دیدگاه نوروساینس اختصاص داده بود. اگر مجددا به یادداشت من توجه شود، تأکید من بر احساس رنج‌آور تنهایی و انزوا بوده است. به این معنا که شخص می‌تواند در تنهایی باشد، ولی احساس تنهایی نکند و همان‌طور که ممکن است در جمع باشد ولی احساس تنهایی کند. احساس تنهایی، احساسی درونی و سوبژکتیو است که ارتباط با موقعیت و بافتار شرایطی دارد که فرد مورد نظر در آن به سر می‌برد و کاملا با شرایط انتخاب برای تنهابودن از سر میل فرق دارد. یک نویسنده، یک هنرمند، یک اندیشمند، یک فیلسوف، یک تجربه‌گر معمولی و حتی فرد عادی می‌تواند به انتخاب خودش ترجیح بدهد تنها باشد و از تنهایی خودش لذت ببرد، حتی تنهایی می‌تواند موجب انگیزش تخیل، تفکر و خلاقیت شود. این نوع خلوت‌گزینی یا تنهایی‌جویی، نوعی تنهایی انتخابی است و با احساس تنهایی آزاردهنده و رنج‌آور تحمیلی که باعث اختلال در سطح ایمنی بدن و انواع بیماری‌ها و گاه مرگ زودرس می‌شود، فرق اساسی دارد. تنهایی مدنظر در یادداشت من از این احساس رنج تنهایی تحمیلی است که دولت‌های مدرن را نگران کرده است. علت نگرانی هم این است که بی‌توجهی به عواقب آن هزینه سنگین‌تری را به دوش دولت‌ها می‌گذارد و به همین خاطر است که حاضر می‌شوند برای آن وزارتخانه تأسیس کنند. از طرف دیگر، آنچه من در رابطه با افسانه جدایی جسم و ذهن در این مورد گفته‌ام که گویا به نظر دکتر آرامی خوش نیامده است، دلایل علمی محکم برای پیوند غیرقابل انفکاک احساس تنهایی رنج‌آور به هر علت ممکن با نظام ایمنی بدن در ایجاد انواع بیماری‌های جسمانی است که خود نشان می‌دهد روان از جسم غیرقابل انفکاک است، کجای این استدلال من دوگانه‌نگرانه است که مورد اعتراض دکتر آرامی عزیز قرار دارد. من می‌گویم روان و مغز از هم جدا نیستند. آیا این یکپارچه‌دیدن، نشانه دوگانه‌پنداری در استدلال من است؟ ما هم شاید یک وزارتخانه یا شاید ابتدا یک دانشگاه نقد احتیاج داریم که اصول اولیه نقد را به ما بیاموزد که آن را از ابتدا بر پایه مستندات محکم قرار دهیم تا ما را به پیش ببرد، نه در دایره‌ای مسدود، باطل دور خودمان بچرخاند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.