|

در باب دوستي

آيا پس از تجربه دو جنگ جهاني خانمان‌سوز و در شرايطي كه جنگ‌افروزي و نظامي‌گري دوباره در سطح جهان و منطقه بالا گرفته صحبت از اخلاق و دوستي مي‌تواند به عنوان يك راهكار عملي مطرح باشد؟ كتاب «دوستی به مثابه جهان‌بینی» گزیده‌ای از مجموعه مقالات اسلام‌شناسان و ایران‌شناسان و نماينده‌هاي کنفرانس اسلامی و سازمان ملل متحد است كه توسط محمدجعفر امیرمحلاتی ديپلمات و استاد دانشگاه ايراني گردآوري شده است. کتاب حاضر علاوه بر ترجمه فارسی چند مقاله از سلسله مقالات اخلاق دوستی که به طور کلی طی هشت سال گذشته دانشمندان آشنا به تمدن اسلامی به صورت سخنرانی در دانشگاه اوبرلین ایالت اوهایوی امریکا ایراد کرده‌اند، حاوی چند مقاله تحلیلی راجع به تاریخچه و منابع اخلاق دوستی در فرهنگ‌های اسلامی است. ايده اصلي مقالات كتاب در اين دو معنا نهفته است:‌ «اول اينكه هدف اديان اخلاق و هدف اخلاق ترويج و اعتلاي دوستي است. دوم اينكه اخلاق غيردوستي‌محور و دين غيراخلاقي بهترين نقشه‌هاي راه دوزخ را به دست مي‌دهند زيرا دوزخ يعني امتناع تولي و محبت. اين همان نقشه راهي است كه اكنون در دست خشونت‌پيشگاني امثال داعش و طالبان و بوكوحرام و افراطيون يهودي و مسيحي و لائيك، بشر را به سوي دوزخ رهنمون است.» (ص 9) نويسنده هدف خود را از جمع‌آوری این مقالات و آماده‌سازي كتاب، انتقال مفهوم دوستی و کاربرد آن از محدوده روابط خصوصی و احساسی به ساحت آزاد و گسترده روابط مدنی، سیاسی، بین‌المذاهب و بین‌المللی مي‌داند و همچنین بیان این حقیقت که عدالت نه تنها نقطه شروع تعاملات جمعی و جهانی است كه نقطه کمال آنهاست.به اعتقاد نويسنده تمدن ایرانی- اسلامی دربردارنده منابع نهادی بسیار غنی برای گسترش دوستی بین فرهنگ‌های بزرگ بشری است و ادبیات فارسی می‌تواند و باید جهان خسته از خشونت و تشنه دوستی را سیراب کند. مدعای کتاب «دوستی به مثابه جهان‌بینی» پارادایم اخلاقی و فلسفی متعالی‌تری است که در عین قبول ضرورت دین ‌اخلاقی، به سراغ خود نظام‌های اخلاقی می‌رود و به جای اینکه دوستی را تابع اخلاق بداند، اخلاق را تابع دوستی می‌خواهد.‏ مؤلف سعی دارد با طرح پرسش‌هایی همچون: آیا دوستی فضیلتی اخلاقی است که در ساحت‌های مختلف زندگی در حال توسعه و افزایش است یا کاهش، به بررسی چالش‌های پيش‌روی دوستی بپردازد. به اعتقاد او یکی از دلایل بی‌توجهی جهان اسلام به فلسفه دوستی در دو قرن گذشته، مقابله مسلمانان با پدیده استعمار بوده که به طور طبیعی به گسترش ادبیات مبارزه، ستیزه‌جویی و رفع ظلم یا به‌طور اعم عدالت ترمیمی یا جبرانی انجامیده است. ‏از سویی دیگر، آثار مکتوب درباره فلسفه دوستی در غرب از حیث دستاوردهای دانشگاهی و علمی در حوزه فلسفه اخلاق و فلسفه سیاست از آنچه ما در شرق داریم غنی‌تر است. نويسنده به اين موضوع اشاره مي‌كند كه ممکن است جامعه دوستی‌محور جامعه‌ای خیالی-آرمانی به نظر بيايد که هرگز امکان تحقق آن بر روی زمین میسر نمی‌شود زیرا هر دستاوردی هزینه‌ای دارد که باید از جایی و یا فروافکندن یک اولویت تامین شود ولي نکته جالب از نظر او اینجاست که مذاهب و ادیان از دیرباز در راه بنانهادن جامعه دوست‌محور با ایده عفو از عدالت ترمیمی هزینه کرده‌اند و در دنیای متجدد امروز طلیعه ظهور چنین نگرش‌هایی در حوزه سیاسی، آن‌هم در فضاهای نامأنوس بروز کرده است. نويسنده معنی‌شناسی دوستی از حیث فلسفی و اخلاقی را مقدمه مهمی برای گام ضروری بعدی یعنی نهادینه‌کردن دوستی در همه ساحات زندگی اجتماعی می‌داند و براي اين منظور در درآمد به بخشي از مقاله سیدحسين نصر در كتابي با عنوان «دوستي بين اديان و فرهنگ‌ها: زيربناي دوستي بين تمدن‌ها» اشاره مي‌كند: «تا زماني كه بشر از آلودگي محيط زيست و به ويژه از آلودگي هوا در رنج و تعب و بيماري نيفتاده بود، سخن از اهميت توجه به حفظ محيط زيست نه در محافل علمي و نه در اذهان عام چندان جلب توجه نمي‌كرد. مساله دوستي نيز مانند هوا چنان به زندگي روزمره همه آدميان نزديك بوده است كه تا آثار فتور در آن مشاهده نشود كسي به فكر پژوهش علمي و آسيب‌شناسانه آن نمي‌افتد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.