«ناگهان همه برمیخیزند به آوازی دیگر»به نویسندگی و کارگردانی سعیده آجربندیان
آشفته و سردرگم
رفیق نصرتی
کار اخیر خانم آجربندیان در عمارت ارغنون، برای او گامی به پیش محسوب نمیشود، چراکه هم در متن و هم در اجرا ایراداتی اساسی وجود دارد. مسئله عمده اما متن این اجراست که آشفته و سردرگم است. متن، یک درام کلاسیک قصهگوست با همان ساختار آشنای ارسطویی، اما فاقد انسجام و استواری لازم در چنین ساختاری. اگر از این منظر و به شکلی بوطیقایی؛ چه بوطیقای کلاسیک، چه مدرن، به متن نمایش «ناگهان همه...» نگاه کنیم، اولین معضل عمده این است که مشخص نیست این قصه روایت زندگی چه کسی است!؟ آیا شخصیت اصلی بیبی است؟ هم در متن و هم در اجرا نشانههایی وجود دارد که این امر را متبادر میکند. عمدهترین نشانه در متن در این زمینه، وجود شخصیتی است به نام آذر که برساخته ذهنی بیبی است. پس درواقع آنکه روایت میکند دانای کل محدود به نظرگاه بیبی است. در اجرا هم حضور غالب بیبی در طول اجرا و شروع و پایان نمایش با او، میتواند دلیلی منطقی برای چنین ادعایی باشد، اما اگر بیبی شخصیت اصلی است، خواستهاش چیست؟ چه چیزی روایت زندگی او را دراماتیک میکند!؟ مانع رسیدن به خواستهاش کی یا چیست!؟ آن نقطه محرکی که مایه حرکت بیبی به سمت خواستهاش را ایجاد میکند کجاست!؟ به زعم من، هیچکدام از این پرسشها پاسخی ندارند. از سوی دیگر ابراهیم که بعد از 10 سال آمده زن و بچهاش را بگیرد نیز میتواند شخصیت اصلی این درام باشد. ابراهیم 10 سال پیش رفته و اثری از او در این سالها نبوده، در این فاصله همسرش بچه در شکمش را زاییده و لابد مدتی بعد به عقد مردی دیگر درآمده و حالا ابراهیم آمده زن و بچهاش را پس بگیرد. بااینحال مسئله؛ چه در متن و چه در اجرا خام و سطحی رها میشود. در متن این خردهپیرنگ انبوهی پرسش بیپاسخ ایجاد میکند. مواجهه ابراهیم با همسر سابقش و شوهر فعلی همسر سابقش باسمهای و با انبوهی از دیالوگهای کلیشهای است. در اجرا هم این تصنع با ورود ابراهیم به صحنه از میان تماشاچیان تشدید میشود. ماسکی که در اجرا بر صورت ابراهیم (با بازی بهشدت تصنعی و بیرمق ناصر عاشوری) است منطقی ندارد. ابراهیم که بلافاصله در هر مواجههای این ماسک را برمیدارد پس ضرورت وجودش چیست؟ همسر سابق وی در همان دیدار اتفاقی بعد از اینهمه سال به یکباره به زنی عاشقپیشه بدل میشود که بهناچار به عقد شوهر قلچماق اخیرش که پسر بیبی نیز هست درآمده. پسر بیبی هم حضورش هیچ ضرورتی ندارد؛ چند صحنهای هست تا مانند کلیشه رایج مردان قلچماق بیعاطفه بر سر زنها داد بزند و یقه مردهای غریبه را بگیرد و بازیگر این کاراکتر در اجرا از پس همین کلیشه هم برنمیآید، اما فقط پسر بیبی نیست که اضافی است، آذر هم اصلا معلوم نیست چرا هست؟ صرفا برای یکسری واگویه زندگی بیبی به منظور اطلاعدهی به تماشاچی! اطلاعات قلمبه و بستهای بدون هیچ ظرافت دراماتیکی. شاید اگر سعیده آجربندیان عجله نمیکرد و چندبار متنش را بازنویسی میکرد، متن موقعیتهای دراماتیک جذابی داشت. در اصل بیبی در حمامی قدیمی زندگی میکند که قرار است کتابخانه شود و بعد به دلایلی کتابخانه نیز تعطیل میشود و ... که این اطلاعات را تماشاچی از طریق نریشنهای ابتدایی و انتهایی دریافت میکند. موقعیت زنی سنوسالدار در حمامی قدیمی؛ چه در قالب متنی استخواندار و چه در اجرا، موقعیت بینظیری است که خانم آجربندیان به هدر داده است. انبوه پیرنگهای معلق و آویزان از پیرنگ نحیف اصلی، بازیهای بسیار بد، آشفتگی روایی و در نهایت ابهامهای گیجکننده، تماشاچی را دستخالی بیرون میفرستد. درحالیکه این طراحی صحنه خوب سینا ییلاقبیگی و بازآفرینی خلاقانه حمامی قدیمی اگر با افکتهای صوتی هوشمندانه و طراحی نور نوآورانه در چارچوب متنی خلاقه، کمحرف، سنجیدهگو و دارای ابهامهای زیباییشناختی همراه میشد میتوانست اثری جذاب بیافریند و بیبی را به شخصیتی بهیادماندنی در تئاتر ما بدل کند. افسوس که چنین نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.