|

مغز همیشه در تقلای شایگان

عبدالرحمن نجل‌رحیم - مغزپژوه

دوهفته‌ای می‌شود که از اعلان مرگ تأسف‌انگیز داریوش شایگان در نوروز می‌گذرد. در اوایل بهمن‌ماه سال گذشته، لخته خونی بزرگ جلوی خون‌رسانی به بخش بیداری و هوشیاری مغزش را می‌گیرد. پس از این حادثه نامیمون، تلاش پنجاه‌و‌چند‌روزه برای بازگرداندن هوشیاری و ادامه فعالیت آگاهانه مغز او ناکام می‌ماند و زمان در جسم داریوش شایگان در هشتادوسه‌سالگی متوقف می‌شود. اما چرا این دوران بحرانی مورد توجه مغزپژوهی امروز

قرار دارد؟ از میانه قرن گذشته وقتی دستگاه تهویه مصنوعی برای کمک به بیمارانی که توانایی نفس‌کشیدن را از دست می‌دهند، وارد عالم پزشکی شد، موضوع مرگ مغزی و سنجش درجه هوشیاری بیماران در بخش فوریت‌های پزشکی مطرح شد و معیار گلاسكو برای سنجش درجه هوشیاری بیماران با صدمات مغزی مطرح شد. الان که این مطلب را می‌نویسم، در شهر گلاسكو در دانشگاهی هستم که اولین‌بار در سال ۱۹۷۴ میلادی، معیار تعیین سطح هوشیاری برای بیماران با صدمه مغزی در بخش مراقبت‌های ویژه به دنیای پزشکی معرفی شد. از اوایل قرن جدید پژوهشگران مغز با کمک دستگاه‌های عکس‌برداری جدید از مغز و مدارهای آن متوجه شدند بعضی از بیماران که با معیار سنجش گلاسکو در اغمای عمیق هستند، در واقع ممکن است در سطوحی از هوشیاری و درک احساسات و هیجانات در درون زندانی شده باشند. این سطح از هوشیاری در حرکات اندام‌ها، چشم‌ها و کلامشان منعکس نمی‌شود تا آزمون هوشیاری گلاسکو بتواند آنها را منعکس کند. به عنوان مثال وقتی از این بیماران در اغما خواسته می‌شود که خود را در هنگام بازی تنیس تصور کنند، مدارهای سالم‌مانده مناطقی از مغزشان فعال می‌شود. بنابراین ممکن است عده‌ای از بیماران که با آزمون‌های معمولی در اغمای عمیق تلقی می‌شوند، از سطح پايین احساس، هیجان و درد آگاهانه برخوردار باشند ولی این احساس‌های آگاهانه در درونشان زندانی شده باشد. آنها ممکن است مانند افراد رؤیا یا کابوس‌زده‌ای باشند که نوعی هوشیاری مبهم و آگاهی بدوی از احوالات درونی و غیرقابل‌انتقال خود داشته باشند. شایگان که تحصیل پزشکی کلاسیک را در جوانی رها می‌کند، در سیر تفکر بینارشته‌ای و کنجکاوانه خود از طریق شهودی به نظریاتی می‌رسد که با دست‌یافته‌های مغزپژوهی امروز شباهات غریبی دارد و به نوعی با حالات ذهنی دوران سکته مغزی‌اش نیز گره می‌خورد. آخرین کتاب شایگان، فانوس جادویی زمان، درباره رمان عظیم پروست، «در جست‌وجوی زمان از‌دست‌رفته»، کمی قبل از سکته مغزی او به چاپ می‌رسد. این رمان عظیم توجه دوباره شایگان را پس از گذر از هشتادسالگی، جلب می‌کند که به مسئله محوری زمان کرانمند در آگاهی انسان می‌پردازد. تلاش شهودی پروست برای رسیدن به احساسات و عواطف متراکم و یکپارچه ناآگاه و بازگشت به دنیای آگاهی و فهم ادراکات ازهم‌گسیخته ساخته مغز، از نظر مغزپژوهی امروز اهمیت بسیاری دارد که از سال ۱۳۹۱ به آن پرداخته‌ام (آن‌سوی یک اشتباه، روزنامه شرق دوشنبه ۱۷ فروردین ۹۴). پروست از کودکی به بیماری آسم و نفس‌تنگی‌های گاه و بی‌گاه مبتلا بوده و این کتاب را در اوج بیماری و ناامیدی از علاج بیماری، در 13 سال زندانی‌کردن خود در اتاقش نوشته است. در انتهای کار او می‌ترسید همچون پدر و مادرش دچار سکته مغزی شود. پدر و برادر پروست، هر دو پزشک بوده‌اند، مارسل با پزشکان اعصاب معروف آن دوران چون سلیه و بابنسکی نزدیک بوده و از اطلاعات آنها درباره حافظه غیرارادی و ناآگاه مطلع بوده و بحث مفصلی با سلیه درباره انتقادات او به نظریه فلسفی هنری برگسون، فامیل خود، درباره ادراک زمان داشته است. نوشتن این رمان عظیم، نوعی دستیابی به تصور بی‌زمانی از فشردگی خاطرات تلمبارشده گذشته و شعف و شادمانی زايیده از آن در اعماق اتفاقات فشرده در مغز است. این پدیده به نظر شایگان در کتاب فانوس جادویی زمان، نوعی جلوه جنون هوشیاری و رسیدن به جوهر بنیادین و بی‌زمانی است و به عبارتی میل به جاودانگی است که در هنر از جمله در رمان بازنمود پیدا می‌کند. شایگان در کتاب قبلی خود، «جنون هوشیاری»، به اهمیت این پدیده در شعرهای بودلر، شاعر گل‌های شر (بدی) پرداخت. در همان زمان یادداشتی در «شرق» نوشتم و به اهمیت سکته مغزی در یک‌سال‌‌ونیم آخر زندگی بودلر در این کتاب تأکید کردم. بودلر پس از سکته مغزی و زندانی‌شدن شعر در مغز او به علت زبان‌پریشی ناشی از سکته ‌مغزی، فقط می‌توانست یک کلمه را با تونالیته‌های مختلف، تکرار کند (شرق، شعر ناتمام بودلر، ۸ آذر ۹۴). یادداشت من درباره این دوران زندگی بودلر نباید از نظر تیزبین شایگان دور مانده باشد، زیرا که بعدا در مصاحبه‌ای از ابتلای بودلر به بیماری آفازی (زبان‌پریشی) اشاره می‌کند، البته بدون اینکه از سکته مغزی او حرفی زده باشد. یک سال قبل از اتفاق سکته‌ مغزی برای شایگان، اتفاق مشابهی برای پوران فرخزاد، یکی از فعالان فرهنگی دیگر افتاد که مدتی موجب در اغما‌ماندن او در بخش مراقبت‌های ویژه شد. به علت بی‌توجهی به این اتفاق، در یادداشتی تلاش کردم تا توجه عموم را به این مهم جلب کنم و اهمیت ثبت آن را متذکر شوم (شرق، چهارشنبه ۱۵ دی ۱۳۹۵). جای امیدواری است که در ‌عرض یک‌ سال شرایط تغییر می‌کند و حادثه سکته ‌مغزی شایگان با درایت پیگیری می‌شود. اما هنوز به تجربیات ذهنی پنجاه‌و‌چند‌روزه مغز داریوش شایگان می‌اندیشم که در واحد مراقبت‌های ویژه بیمارستان گذشت. لحظاتی که زمان کرانمند در ادراک آگاهانه انسانی چنان به‌هم‌فشرده می‌شود که به بی‌زمانی نزدیک می‌شود و احساس بی‌کرانگی زمان و جاودانگی را در مغز رو به افول برمی‌انگیزاند و شاید هم این احساس بی‌کرانگی زمان، ترس آگاهانه از پایان زمان و مرگ را از خاطر بزداید. اما افسوس که شایگان هیچ‌وقت نخواهد توانست از این تجربیات احتمالی آخرین خود برای ما بگوید و بنویسد. زیرا او با سکته‌ مغزی در خودش زندانی ماند و نتوانست چون بودلر و پروست به قول خودش به جنون هوشیاری و آگاهی برسد و از ثبت پاره‌ای از اتفاقات ناآگاه و آگاه پیچیده در جوهر بنيادین مغزش بگوید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.