آسمان؛ میراث ناملموس بشری
سیدحامد میرزاخلیل.پژوهشگر و نویسنده كتاب آلودگي نوري
آلودگی نوری از پدیدههای نوین اما محیطزیستی همین چند دهه اخیر به حساب میآید. نوری که به مذاق همه خوش میآید، به جایی میرسد که آسایش را مختل میکند و عوارض ناخوشایندی بهدنبال دارد. در نگاه اول بهدلیل قدرت نورِ چراغها در برابر نور ضعیف ستارهها، اجرام آسمانی که قبلا با چشم غیرمسلح دیده میشدند، اکنون در سایه این نورها پنهان شده و حتی رؤیتشان برای منجمان حرفهای نیز بهآسانی امکانپذیر نیست. آلودگی نوری شهرها را زمانی میتواند دید که به حد چشمگیری از شهرها دور شویم تا گنبد نوری بالای شهر را بتوان تشخیص داد. چیزی که به آسمانتاب معروف است، معرف میزان هدررفت انرژی بهصورت روشنایی است. بهطور ساده، استفاده غلط از منابع روشنایی باعث شده نور به هر طرفی گسیل شود که این وضعیت، اغتشاش بصری و زیستمحیطی را به دنبال داشته که منجر به نابسامانیهایی در بخش زندگی شبانه شده است. متأسفانه برخی، تنها راه کاهش آلودگی نوری را خاموشی شهرها میدانند اما با دقت و مطالعه عمیقتر در وضعیت نورپردازی و تأمین روشنایی شبانه شهرها منابع روشنایی آلاینده آسمان و حتی زمین را بهوضوح میتوان تشخیص داد؛ چراکه آلودگی نوری در زمانی پدید میآید که از روشناییها بهطور غیراستاندارد استفاده شود. قطعا مخترع لامپ، «توماس ادیسون» نیز 108 سال پیش، با انگیزه روشنکردن آسمان، کمر همت به ساخت لامپهای امروزی نبست. اما بیدقتی ما در چیدمان مبلمان شهری در حوزه نور و روشنایی، توانسته آلودگی بصری شبانه را بهوجود آورد. این اغتشاش بصری که به آلودگی نوری شهرت یافته، توانسته در بسیاری از حوزهها مانند سلامت، محیط زیست، انرژی، امنیت و... اختلال ایجاد کند. نورپردازی درختانِ تنها عامل بروز آلودگی نوری در مراکز پرجمعیت نیست. تبدیل بوستانها به چراغزارها، زاویه غلط روشنایی تابلوهای تبلیغاتی، نورپردازی ناصحیح نمای ساختمانها، پلها و برجها همگی از عوامل بروز آلودگی نوری است. اگر از اثرات مخرب نور مصنوعی بر جانواران شبزی، درختان و حتی بروز سرطان در انسان بگذریم، فکر میکنید نورهایی که رو به آسمان میرود تا چه حد آسمان را روشن میکند؟ یا بهطور مثال آسمانتاب شهر تهران تا چه مسافتی دور از شهر دیده میشود؟ تحقیقات نشان داده آسمانتاب شهر تهران و اصفهان تا 300 کیلومتر دورتر نیز دیده میشود و ممکن است بر زندگی شبانه موجودات زنده بهویژه پرندگان نیز اثر گذارد. اما در این بین زندگی بخشی از جامعه با کیفیت آسمان شب گره خورده است. کسانی که مجبورند برای کشف اسرار عالم از شهرها دور شده و در تاریکی بیابانها و سرمای کوهستان به بررسی تولد و مرگ ستارگان بپردازند. از حدود 40 سال پیش بود که پیشرفت آلودگی نوری در سراسر دنیا احساس شد و رصدخانهها هرچه دورتر از شهرها ساخته شد، اما پیشرفت مراکز جمعیتی همچنین موجب اختلال در تحقیقات منجمان میشود. پیشرفت و گسترش شهرها و به موجب آن شدتگرفتن نورهای مصنوعی بهقدری است که در آخرین تحقیقات مشخص شد یکسوم جمعیت زمین قادر به مشاهده کهکشان راه شیری در شب نیستند. در مجموع 80 درصد جمعیت زمین و بیش از 99 درصد ساکنان اروپا و آمریکا، تاریکی طبیعی آسمان شب را احساس نمیکنند. کشورهایی چون سنگاپور، قطر و کرهجنوبی شدیدترین آلودگی نوری را دارند. در آسمان شب این کشورها تقریبا هیچ ستارهای رؤیت نمیشود؛ درحالیکه مناطق غیرقابلسکونت نظیر مناطق سرد قطبی و آبهای آزاد از آلودگی نوری در امان ماندهاند. لاپالما در جزایر قناری، شمال شیلی، جزیره بیگ در هاوایی، نامیبیا در جنوب غربی آفریقا و شبهجزیره باخای کالیفرنیای مکزیک از تاریکترین مناطق روی زمین در شب هستند که آلودگی نوری ندارند. چاد، گینهنو و ماداگاسکار نیز آلودگی نوری به نسبت کمتری را به خود دیدهاند. البته در بسیاری از مناطق کمجمعیتی که آلودگی نوری ندارند، آلودگی نوری مناطق همجوار بهصورت گنبدهای نوری همچنان در افق دیده میشود و رؤیت بخشی از ستارگان آن ناحیه را ناممکن میكنند.با کنکاش در تاریخ باستان و اسامی و قصههای صور فلکی درمیيابیم که دیدن ستارگان و کهکشان تنها کار ستارهشُمَرها، خوابگزاران و منجمان آن دوره نبوده و مردم عادی نیز با استفاده از طلوع و غروب این اجرام، فصول را محاسبه میکردند و برای فصل کاشت و برداشت از آن بهره میجستند. در ایران نیز بهدلیل موقعیت جغرافیایی کشور با خانه کعبه، راه شیری به شاهراه علی یا راه مکه معروف بود. فراتر از این مسائل، هیبت عناصر عظیمالجثه طبیعت نظیر آبشار و کوه، انسان را به فکر فرومیبرد و هرچه این رویارویی عظیمتر باشد، انسان به ناتوانی خود بیشتر پی برده و کمتر به خود غره میشود. پس مشاهده بزرگترین ساختار عالم یعنی کهکشان راه شیری یادآور این مطلب است که چقدر انسان کوچک و ضعیف است و کره زمین بخش ناچیزی از عالم هستی است. به امید روزی که با اصلاح نگرشمان به مناسبات هستی، زمین را همانگونه که به امانت گرفتهایم، به آیندگان هدیه دهیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.