مرور
تازههاي نشر هرمس دفاع از نبوغ شرق: «نابغه هميشه فراتر از عصر خويش است.» هرولد بلوم كتابِ «نبوغ» را با بررسي سيماي پنجاه نابغه سخن مينويسد، تا بهقول خودش تعريفي از نبوغ اقامه كند كه دقيقتر از ديگر تعاريف باشد و نيز، هدفِ تدوين اين كتاب را دفاع از مفهوم نبوغ ميخواند. «مفهومي كه دستخوش سوءاستفاده عيبجويان و پيروان اصالت تحويل، از طرفداران زيستشناسي اجتماعي تا ماترياليستهاي ژنُم، تا انواعواقسام هواداران تحويل امور به تاريخ بوده است.» بلوم هدف اصلي خود را تقويت و تشديد آگاهي بهقدر و قيمت نبوغ بيان ميكند و نشاندادنِ اينكه تاثير نوابغ گذشته چگونه نبوغ شخصي را بهمراتب بيشتر از خطري كه از سوي بستر فرهنگي و سياسي متوجه آن است تهديد ميكند. بلوم در تعريفِ نبوغ از سقراط و افلاطون آغاز ميكند و آوگوستينوس و مونتني تا ميرسد به سروانتس و شكسپير و فرويد و ديگران. ايبسن، نيچه، هنري جيمز، آرتور رمبو، چخوف، پيراندلو، ريلكه، كافكا، پسوآ، فاكنر، تالستوي، بُرخس، همينگوي، كارپانتيه، بكت، كالوينو. از خواندنيترين بخشهاي كتاب هم همين گشتوگذار بلوم در آثار نويسندگان بزرگ همچون كافكا و بكت و پروست است براي جستوجوي نبوغي كه او بنا دارد در اين كتاب بازتعريف كند. ازاينرو هر يك از بزرگان سخن و نويسندگان شهير را نمونه آورده و در آثار و افكارشان به جستوجوي نبوغِ خاص آنها برميخيزد. ابتداي صفحات مربوط به كافكا جملهاي از كافكا آمده است بدين شرح: «فقط يك عالم وجود دارد و آن عالم روح است؛ آنچه را عالم مادي ميدانيم همان شر موجود در عالم روح است.» و بعد بلوم مينويسد اين كلمات نه از مايستر اكهارت است نه از ياكوب بوهم، بلكه از نويسنده يهودي چك، فرانتس كافكاست كه چون چهلويكسالش بود از بيماري سل مرد. اگر عمري طبيعي ميكرد احتمالا در يك اردوگاه كار اجباري آلمانها كشته ميشد، همانطور كه سه خواهرش و ميلنا يسنكا، كه دلباختهاش بود، دچار اين سرنوشت شدند. «اُدن ميگويد كافكا دانته سده بيستم است ولي در همين نخستين سالهاي قرن بيستويكم درست بهنظر ميرسد كافكا واجد چنان اقتداري روحي باشد كه لاجرم در اندك نويسندگان برجستهاي كه از حيث زيبايي اثر همتايان معاصرش بودند سراغ نداريم: جويس، پروست، بكت.» آنچه بلوم آن را اقتدار روح ميخواند و آن را مرموز و بلامنازع ميداند. «مسلم است كه كافكا متوجه اين قدرت خود نبود و منكر اين بود كه داراي قدرت تميز است.» در مورد جويس نيز بلوم نظراتي خواندني دارد. او معتقد است تعريف نبوغ جويس كاري است محال: كيست كه بتواند نبوغ شكسپير يا دانته يا چاسر يا سروانتس را در قالب تعريف بگنجاند؟ البته شايد بشود از قواي خلاقه يا انواع نبوغ جويس سخن گفت ولي حاصل چنداني ندارد.» چنانكه در مقدمه مترجم آمده است بلوم معتقد است هر يك از اين نوابغ خصلتي يگانه و منحصربهفرد دارند ولي ميتوان آنها را در ردههايي جاي داد و تشابهاتي را در رويكرد و تفكرات آنها جست.
زبانشناسي، هنر و ادبيات بهتازگي كتابي با عنوان «آزادي و بند در زبان و مقالات ديگر» از سوی نشر هرمس منتشر شده كه دربرگيرنده مقالات و نوشتارهايي از هرمز ميلانيان است كه توسط احمد خندان گردآوري شدهاند. هرمز ميلانيان زبانشناس برجستهاي بود كه سالها به پژوهش و تدريس در حوزه زبانشناسي و زبان و ادبيات فارسي مشغول بود. «آزادي و بند در زبان و مقالات ديگر»، در دو بخش تدوين شده است. بخش اول كه زبانشناسي و زبان فارسي نام دارد، شامل شانزده گفتار است كه يازده مقاله، دو گفتوگو، يك سخنراني، يك جستار و يك نقد كتاب را دربرميگيرد. عنوان تعدادی از مقالات اين بخش عبارت است از: «تاريخچه آموزش زبانشناسي در ايران»، «خنثيشدن تقابلهاي دستوري در گروه اسمي زبان فارسي»، «زبانشناسي و تعريف زبان»، «چند نكته درباره وابستههاي ملكي زبان فارسي»، «كلمه و مرزهاي آن در زبان و خط فارسي»، «كاربرد زبان فارسي در آموزش علوم و فنون»، و... بخش دوم كتاب كه هنر و ادبيات نام دارد، شامل يك گزارش، يك گفتوگو، يك سخنراني و يك ترجمه است. همچنين يكي از مقالات ميلانيان كه به زبان فرانسه منتشر شده هم در اين بخش آورده شده است. در بخشي از مقاله «زبانشناسي و تعريف زبان» ميخوانيم: «گرفتاري زبان اينجاست كه همهكس بدان علاقهمند است و همهكس بررسي و تعريف آن را در صلاحيت خويش ميداند. از يك نظر اين خود نمودار واقعيتي است كه پديده زبان را از ديگر پديدههايي كه زائيده وجود بشر انديشمند و زندگي دستهجمعي اوست جدا ميكند زيرا آنچنان گسترده و همهجانبه است و آنچنان تواناييهاي بس گونهگون انسان را به كار ميگيرد كه هر كس از ديدگاه خود بر آن نظر تواند افكند و در آن چيزي كه به كارش آيد تواند ديد. فيلسوفان و منطقدانان از كهنترين دوران بدان پرداختهاند آنچنان كه گاه حقيقت يك زبان معين را با حقيقت معني به معني مطلق آن، يكي دانستهاند. روانشناسان، جامعهشناسان و مردمشناسان هر يك به طريقي پایبند آن شدهاند. تاريخنويسان و باستانكاوان گاه مطمئنترين سند را در وجود آن يافتهاند. زيستشناسان و فيزيكدانان يكي بهخاطر اعضاي گفتار و ديگري بهخاطر امواج صوتي با آن دمخور بودهاند و البته هنرآفريناني كه زبان خميرمايه كارشان است يعني شاعران و نويسندگان دلبستگي عميقتري بدان يافتهاند و سرانجام آنان كه آثار شاعران و نويسندگان و سخنوران را بررسي كردهاند، دستورنويسي و جايي سبكشناسي و نقد متون را بنياد نهادهاند. جايي نيز كه زبان در فرهنگ دارد آنچنان والاست كه گاه تمامي مصالح فرهنگي يك ملت بر بنياد آن نهاده شده است. شايد هيچكس بهتر از لويي يلمسلو بنيانگذار مكتب زبانشناسي دانمارك دليل اين ويژگي زبان را بيان نكرده باشد آنجا كه در آغاز كتاب خود، درآمدي بر نظريه زبان مينويسد: زبان- گفتار انسان- گنجينه سرشار و خشكيناپذير گوهرهاي گونهگون است. زبان از انسان جداييپذير نيست و او را در تمامي كارهايش دنبال ميكند. زبان ابزاري است كه انسان با آن، انديشه و احساس، عاطفه و آرزو، اراده و عمل را ميسازد...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.