|

پرسوناژهای‌حقیقی در «پروانه و تانك» همینگوی

آنچه نمي‌توانيم كرد*

احمد غلامي

داستان‌هاي همينگوي هنوز سحرانگيزند، مجموعه‌داستان «پروانه و تانك» نيز چنين است. آدم‌هاي داستان‌هاي همينگوي يگانه چهره حقيقي دوران خويش‌اند. در آنان همه چيز به اوج مي‌رسد، همان‌گونه كه لاواتر در نامه‌اي خطاب به گوته در وصفِ پيلاطس مي‌نويسد، «در او همه چيز به هم مي‌رسد: عرش، فرش و دوزخ، فضيلت، رذيلت، حكمت، حماقت، جبر، اختيار: او رمز كل اندر كل است.» از اين حيث مي‌توان گفت كه پيلاطس شايد يگانه پرسوناژ حقيقيِ انجيل‌ها باشد. آدم‌هاي همينگوي نيز در مواجهه با حوادثي كه رخ مي‌دهد، يگانه‌اند. آنان مجموعه‌اي از اضدادند. پيشخدمت كافه چيكوته در داستانِ «خبرچيني» نيز از اين‌دست آدم‌هايي است كه در ميان خير و شَر در آمدوشدند و تصميم‌گيري براي‌شان سهل و ساده رخ نمي‌دهد. اگر بر اين باور باشيم كه در تصميم‌هاي اخلاقي نوعي داوري و ارزش‌گذاري صورت مي‌گيرد، آدم‌هاي همينگوي در اين لحظات بحراني بارِ اين داوري را بر دوش ديگران مي‌گذارند، يا با آنان تقسيم مي‌كنند. پيشخدمت كافه چيكوته شاهد مثال خوبي براي اين ادعا است. پيشخدمتي كه ناگزير است يكي از مشتريان قديمي خود را بفروشد و او را به دستگاه‌هاي امنيتي لو بدهد. اما بار اين خبرچيني را نمي‌تواند به دوش بكشد و در اضطراب و تزلزلي دردناك گرفتار آمده است. او مي‌كوشد تا اين تصميم را با راوي داستان در ميان بگذارد. راوي خود نيز از مشتريان پروپاقرص كافه چيكوته است كه فرد موردنظر را قبل از آن‌كه به جرگه فاشيست‌هاي اسپانيا بپيوندد، مي‌شناخته و با او دوستي داشته است. پيشخدمت چند نوبت كنار او مي‌آيد تا تصميم خود را مبني بر لودادنِ مشتري فاشيست با او در ميان بگذارد و او را نيز در تنگنا و اضطراب خويش سهيم مي‌سازد. «به پيشخدمت گفتم:‌ مي‌فهمم، جداً. - او مشتري قديمي ما بود؛ مشتري خوبي هم بود. من هم تا به‌حال كسي را لو نداده بودم. محض تفريح كه لوش ندادم. - بنابراين من هم نبايد تحقيرآميز و خشن حرف بزنم. بهش بگو كه من لوش دادم. به‌هر حال او خيلي وقت است كه به‌خاطر اختلاف سياسي‌مان از من متنفر است.»‌ دست‌آخر راوي ناگزير به او مي گويد اگر فكر مي‌كند بايد اين كار را بكند، برود و بكند. اين‌چنين پيشخدمت خودش را خلاص و راوي را درگير ماجراي تازه‌اي مي‌كند. راوي با اين بار سنگين بر دوش به خانه مي‌رود. او پايش به معركه‌اي باز شده كه چندان رغبتي به آن نداشته است. اما اتفاق مهم در داستان از همين‌جا سر باز مي‌كند. مثل همه داستان‌هاي ديگر همينگوي كه ماجراي اصلي توطئه‌اي براي يك ماجراي فرعي است، داستانِ «خبرچيني» نيز در جايي به اوج مي‌رسد كه خواننده پي مي برد ناراحتيِ راوي بيش از آن كه به مشاركت در خبرچيني بازگردد به نكته‌اي بسيار عميق‌تر مربوط است و آن نكته چيزي نيست جز دفاع از كافه چيكوته. كافه‌اي كه مشتريان خود را در هر شرايطي به نزد خويش فرا مي‌خواند. مرد فاشيست با اينكه مي‌داند اگر به كافه چيكوته بازگردد خطر دستگيري تهديدش مي‌كند، اين خطر را به جان مي‌خرد و باز به كافه مي‌آيد. چيكوته، بهشت زميني است نه بهشت موعود كه آدمي را به آينده حواله مي‌دهد. راوي داستان از اينكه در خبرچيني مشاركت كرده، ناراحت است. اما ناراحتي او بيشتر به خاطر آن است كه تصوير زيباي كافه چيكوته و پيشخدمت‌هاي آن در اذهان مخدوش شده‌ است. پس راوي براي دفاع از جغرافيايي كه حامل عاطفه و معناست به اداره پليس زنگ مي‌زند و از دوستي قديمي مي‌خواهد كه به مرد فاشيست بگويد او را فروخته تا همان تصوير زيباي كافه با پيشخدمت‌هاي مهربانش در خاطره مرد از بين نرود.» به‌نظر مي‌رسد داستانِ «خبرچيني»، داستاني درباره آدم‌ها و تلاطمات دروني آنان است، كه البته هست. اما مسئله اصلي «مكان» است. مكان‌هايي كه حاوي روح، توان و خاطره‌اي جمعي و ماندگارند. مكان‌هايي كه سرشار از زندگي‌اند. كافه چيكوته چنان از زندگي سرشار است كه راوي را وامي‌دارد خود را در حد يك خبرچين تنزل بدهد، آن‌هم در ذهن يك دوست قديمي، تا از چيزي دفاع كند كه فراتر از دوستي‌هاي قديمي است. كافه چيكوته، فقط يك كافه نيست. تابلويي است از زندگي تمامِ آدم‌هايي كه بخشي از خود را در آن با عشق جا گذاشته‌اند. داستان «پروانه و تانك» نيز شعري شورانگيز است. مردي كه زندگي‌اش را قرباني شور آني خود مي‌كند و به دست عده‌اي در كافه چيكوته كشته مي‌شود. آيا كشته‌شدن او سوءتفاهمي دردناك است يا او نيز آمده تا تجليِ احساسات دروني خويش را در كافه چيكوته بروز دهد. در يكي از غروب‌هاي باراني و عادي كه كافه چيكوته پُر از جمعيت است، مردي غريبه كه سر اين ميز و آن ميز حسابي دلقك‌بازي درآورده، با اسپري به يكي از پيشخدمت‌ها مي‌پاشد. «اسپري‌دار» آن‌قدر اين بازي را ادامه مي‌دهد تا اعتراضِ پيشخدمت‌ها به چيزي شبيه اعلامِ جرم تغيير موضع بدهد. مرد را از كافه بيرون مي‌اندازند اما او دست‌بردار نيست. با «صورت رنگ‌پريده و چشم‌هاي وق‌زده» بازمي‌گردد و خصمانه اسپري را در جماعت مي‌چرخاند. مرد بر سر شوري غريب جان خود را از دست مي‌دهد با سرنوشتي غم‌انگيز و غريب. داستانِ «شب قبل از نبرد» نيز حكايت ديگري از مشتريان اين كافه است. فرمانده تانكي كه شب قبل از عمليات به كافه آمده تا بر ترس و تنهايي خود غلبه كند. گويا به او الهام شده است كه فردا در جنگ كشته خواهد شد. اين داستان نبرد دروني فرمانده تانك با خودش است. فردا كه خورشيد مي‌دمد، شايد او ديگر نباشد و آنچه فرمانده تانك را دلگرم مي‌كند، بازگشت به كافه چيكوته است. «كاسكت چرمي با آن قپه‌ي چرمي را به سر گذاشت و صورتش گرفته به‌نظر مي‌آمد. گفتم: فرداشب توي چيكوته همديگر را مي‌بينيم. بي‌آن‌كه به چشم‌هايم نگاه كند گفت: درسته، فرداشب توي چيكوته مي‌بينمت... اگر تو او را نمي‌شناختي و ميدان حمله‌ي روز بعد او را نديده بودي، فكر مي‌كردي به‌خاطر چيز خاصي آن‌قدر عصباني است. در درونش، چه مي‌دانم كجايش... آدم از دست خيلي‌ چيزها عصباني مي‌شود و يكي از اين چيزها فكر بيهوده‌مردن است؛ ولي در هر صورت به‌عقيده من، در همان لحظه حمله، عصباني‌بودن شايد بهترين شكلِ ‌بودن است.» بي‌ترديد، هنوز داستان‌هاي همينگوي براي خوانندگان دوران ما حرفي بيش از آدم‌هاي دوران خودش دارد. ارنست همينگوي با خاتمه‌دادن به زندگي‌اش اين نكته را به اثبات رساند كه زندگيِ سرد، خاموش و بدون شور را تحمل نخواهد كرد، حتي اگر در اوج شهرت باشد. * برگرفته از عنوانِ يكي از مقالاتِ «پيلاطس و عيسي»، جورجو آگامبن، ترجمه كيوان طهماسبيان، نشر گمان پروانه و تانك و سه داستان ديگر از جنگ داخلي اسپانيا / ارنست همينگوي / ترجمه رضا قيصريه / نشر مان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.