|

فرهنگ بي‌زوال

علي شعباني

چهارشنبه 9 اسفند، مراسم تحويل گواهينامه ثبت جهاني کتاب «جامع‌التواريخ» خواجه رشيدالدين فضل‌الله همداني، توسط خانم دکتر بروجردي، مشاور رئيس‌جمهور و رئيس کتابخانه و اسناد ملي ايران به مدير کاخ موزه ملي گلستان برگزار شد.
حس دوگانه‌اي بود؛ به قول قائم‌مقام فراهاني: گاه از ديدن خط مکتوب منتعش و گاه از نديدن روي مطلوب، مشتعل؛ احساس غرور و مباهات بر نخبگان ايراني در دوره‌هاي مختلف تاريخ، که با خرد و انديشه و همت والاي خويش، تاريخ و مردمان جهان را تا امروز - و يقينا تا هميشه- تحت تأثير قرار داده و به شگفتي و ستايش واداشته‌اند و حس تأثر و تأسف و تلخ‌کامي نسبت به سرنوشت خواجه رشيدالدين. گفتار نويسنده: «جامعه‌شناسي نخبه‌کشي» در ذهنم زنده می‌شود. چرا ايرانيان، مناديان نخست بزرگ‌ترين دستاورد حيات اجتماعي انسان: حقوق بشر، با قريب 10 هزار سال تمدن و فرهنگ، مزد خدمت نخبگان و پيشاهنگان تحول و پيشرفت ميهن خويش را اين‌گونه مي‌پرداخته‌اند؟
رشيدالدين فضل‌الله، درگذشته به سال 717 هجري قمري، طبيب، اديب، سياست‌مدار، تاريخ‌نويس، قريب به 20 سال وزارت يکي از دشوارترين و پيچيده‌ترين دوران ايران را در عصر حکومت ايلخانان بر عهده داشت.
دوره‌اي که ايرانيان پس از تحمل مفاجات يورش مغول، دشمن وحشي بي‌سواد و سفاک را به پشتوانه تمدن ريشه‌دار ديرپاي و تدبير و درايت نخبگان و ايمان و بردباري و پايداري، توانستند به افرادي ديندار با ايمان و شيعه تبديل کنند. مغولي که برخي مورخان، رفتار آنان را يادآور رفتار آشور بانيپال دانسته‌اند. آشور گفته بود: «شوش را ويران کردم به‌قدري که براي جايگاه وحوش مناسب‌تر گشته است».
ايرانيان خدمات برجسته و ممتازي به فرهنگ و دانش جهاني کرده‌اند. جامع‌التواريخ، يک نمونه از آنهاست که خوشبختانه مراکز فرهنگي و عقلاي دست‌اندرکار و گوهرشناسان عصر، قدر زر آن شناختند و در حافظه جهاني به ثبت رساندند.
کتاب جامع‌التواريخ، تاريخ عمومي است که در قرن هشتم- با امکانات و دسترسي‌هاي محدود آن روز - به بيان تاريخ ملت‌هاي جهان پرداخته است. اين گام بزرگ، حاکي از پيشتازي و جامع‌نگري ايرانيان است. تدوين اين شاهکار جهاني، به زبان امروز، کار تيمي بسيار سازمان‌يافته و گسترده بوده است. گفته شده دست‌کم 50 مورخ، در کار تهيه و تأليف اين تاريخ بزرگ، با خواجه همکاري مي‌کردند و با تأييد نهايي او مطالب ثبت مي‌شد.
شايد بتوان گفت تأسيس ربع رشيدي، کار مهم‌تر خواجه بود. يک شهر اختصاصي و جامع علمي، مرکزي براي دانشمندان زمان و جويندگان علوم مختلف که بيانگر شوق و توجه خواجه به دانش و علم و تربيت فرزندان ايران در راستاي وطن آرماني ايرانيان بوده است.
خواجه رشيدالدين در دوره جانشين غازان‌خان، آماج کشمکش سياسي، حسادت، تهمت و بدبيني شد. معزول، تبعيد و مقتول شد. سرش را چندين روز در شهر گرداندند. مطابق رسم مغولان، خويشاوندان و بستگانش را قتل و غارت کردند. ربع رشيدي را تخريب و سعي کردند نام و خدمات خواجه به فراموشي سپرده شود. سرنوشتي که بسياري از نخبگان ايراني در طول تاريخ تجربه کردند.
جدا از همه تلخ و شيرين‌هاي گذشته، کار خواجه در افراشته‌نگه‌داشتن نام و پرچم ايران، پرورش روح خرد در ايرانيان ... با نيروي تدبير و دانش و اخلاق، بالاندن فرهنگ ايراني و فراهم‌کردن زمينه تفوق آن بر فرهنگ‌هاي مهاجم، به‌دست‌گرفتن اداره کشور ولو تحت امارت بيگانگان، حفظ زبان و ارزش‌ها و باورها و عزت و کيان ايراني و... ارزشمند و همواره ستودني است. ضروری است امروز که به‌ويژه حفظ زبان به عنوان اصلي‌ترين رکن حيات فرهنگي و زنده‌بودن يک ملت، اهميت دارد، نسل‌هاي حاضر و آتي ايراني با فرهنگ بي‌زوال ايراني و سرمايه‌هاي مادي و معنوي خويش چنانکه درخور است، آشنا شوند. بي‌گمان ايراني‌اي که تاريخ خود را نداند، مفاخر و مشاهير خود را نشناسد و فرهنگ
ايراني‌-‌اسلامي را درک نکند، ازهويت خويش غافل خواهد بود. چنين فردي، معنا و مفهوم سخن:
چو ايران نباشد تن من مباد
بدين بوم و بر زنده يک تن مباد...
را نخواهد فهميد.
هر ايراني که شاهنامه، گلستان و بوستان، حافظ، مثنوي، بيهقي، جامع‌التواريخ، خمسه نظامي، سنايي، شفا و قانون و صدها شاهکار بي‌نظير دانشمندان و حکما و خردمندان ايراني از باستان تا معاصرين را نخوانده باشد، با آنها نزيسته و روحش را با کاروان آنان همراه و هم‌سفر نکرده باشد، نه تنها ارزش کار پيشينيان، بلکه شيريني زبان فارسي را نيز درک نخواهد کرد.
صداي شگفت‌انگيز، حماسي و ماناي مرحوم محمد نوري طنين انداز می‌شود:
در روح و جان من، مي‌ماني اي وطن
به زير پا فتد آن دلي که بهر تو نلرزد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.