لندن شهر بینوستالژی
آزاده شمس
برِ خیابان ابوریحان کمی پایینتر از «شیرینی فرانسه» تا همین یکی، دو سال پیش خانهای بزرگ و دوطبقه قرار داشت که به سبک خانههای پهلوی ساخته شده بود و نمای آجری و ستونهای بلند و بالکنهای گرد و پنجرههایی بزرگ داشت، اما خانه سالها خالی و به حال خود رها شده بود. از آنجا که خانه نزدیک محل کارم قرار داشت، هر روز که از کنارش عبور میکردم، برایش هزار رؤیا میبافتم که اگر چمدانی پر از پول داشتم خانه را میخریدم و بازسازیاش میکردم. کافه، مرکز فرهنگی، مهمانسرا و تحریریه جزء کاربریهای خیالی خانه بود، اما یک روز صبح، تنها دیوارهای دور خانه و حیاطش باقی ماند و خودِ خانه با آنهمه زیبایی و قصه که در دل داشت، با خاک یکسان شد؛ چنانکه گویی از اول چنین عمارتی وجود نداشته است. تا مدتها هربار که از کنار خانه عبور میکردم، حسی عجیب ته دلم پیدا میشد؛ حسی شبیه وقتی که آدم جای خالی دندان تازهکشیده را با زبان لمس میکند. این حس را وقتی اولینبار از کنار جای خالی ساختمان پلاسکو رد میشدم، هم داشتم. فکر میکنم اسم این حسِ غریبِ فقدان، «نوستالژی» باشد؛ همان که میرجلالالدین کزازی مترادف فارسیاش را «تاسه» میداند و درواقع نوعی اندوه برای گذشتهای است که از دست رفته. تهران انگار لبریز از این حس است؛ حس نوستالژی برای گذشتهای که از دست رفته و تکوتوک نمادها و سمبلهای باقیماندهاش هم یکییکی در حال ازدسترفتن است. اما لندن از این نظر انگار نقطه مقابل تهران است؛ شهری که عجیب به گذشتهاش بند کرده و ولکن نیست. یادم هست اولینبار که پا به این شهر گذاشتم، با آنکه شنیده بودم لندن شهر بناهای قدیمی و بامهای شیروانی سرخ است، باز هم شوکه شدم که مگر میشود که شهری اروپایی اینقدر کهنه و قدیمی باشد. انگار این شهر بهخوبی قدر گذشتهاش را میداند و برای حفظش تلاش میکند و برای همین فکر نمیکنم مردم این شهر حسی از نوستالژی برای گذشته شهرشان را تجربه کنند و دلتنگ تصویری قدیمی از میدان یا حتی خانهای قدیمی در شهرشان شوند که حالا دیگر نیست. صحنهای که در تهران تصویری عادی و روزمره است و در لندن هرگز ندیدهام، تصویر خرابکردن یک خانه و حتی ساختوساز در دل شهر است. چیزی که در این شهر معمول است، «بازسازی» است. مثل ما تیشه به ریشه نمیزنند و از نو نمیسازند، تا جایی که میشود، بناها حفظ میشوند و تنها از درون بازسازی میشوند و مطابق نیازهای روز تغییر میکنند. دانشگاهی که در آن درس میخوانم در سال 1894 تأسیس شده و بخش اصلی ساختمان قدیمی که ساعتی زنگدار هم بر بامش هست، با هر سختیای که بوده حفظ شده و بخشهای دیگر بعدا به آن اضافه شده است تا دانشگاه قدمتش را به رخ دیگران بکشد. در تهران، خانه 40 ساله دیگر کلنگی محسوب میشود و اینجا خانههای صدساله با یک refurbished یا بازسازی، نو میشوند و سیستم گرمایش و طراحی داخلی تازهای مییابند و زندگی در آنها عادی و معمولی است. این حفظ گذشته، محدود به حفظ کالبد شهر نیست؛ یعنی تنها حفظکردن بناها یا عناصری مانند کیوسکهای پست و تلفن یا وسایل خانه مثل پرده و مجسمه و تابلو و ظروف قدیمی نیست که شهر را بینوستالژی و متصل به گذشته میکند، بلکه گویی نوعی هویت یا یک خط ممتد از گذشته در جانِ شهر جریان دارد؛ رستورانهایی که سالهاست رستوراناند، خیابانکشیهایی که سالهاست تغییر نکرده، میدانهایی که نام تازه پیدا نکردهاند، کافههایی که حتی صندلیهایشان را تغییر ندادهاند و انگار عجلهای برای گذر از وضع موجود در این آدمها نیست و همه به دنبال یافتن اشیای تازه نیستند. این نگاه را جز در معماری و سبک چیدمان خانهها، حتی در سبک لباسپوشیدن آدمها هم میشود دید، فکر میکنم سخت باشد در لندن بگویید این مدل کت و شلوار یا کلاه قدیمی است یا اینجور دامن یا پیراهن دیگر مد نیست. هنوز پولیورهای بافتنی کلفتی را که در عکسهای قدیمی پدرهایمان بر تنشان دیدهایم، مردان این شهر میپوشند. البته بخشی از مردم خواهان خانههای مدرناند و این خانهها هم مشتریهای خاص خودشان را دارند، اما به نظرم حتی در طراحی بخشهای مدرن شهر هم، نوعی هماهنگی با گذشته وجود دارد و در طراحی ساختمانهای چندینطبقه از المانهای معماری قدیمی مثل مدل بالکنها و پنجرهها الهام گرفته شده و جز آن ساختمانهای مدرن چنان در بافت قدیمی تنیده شدهاند که همچنان گذشته نقش اصلی را در شهر بازی میکند و شهر این احساس را میدهد که انگار آدمها در روزگار خود رها نشدهاند. اگرچه مدرنیته و تنهایی انسانها دامن مردمان این گوشه از جهان را هم سخت گرفته، اما چیزی که من در این شهر دیدهام، نوعی تعلق به گذشته است که انگار آدمها را از گمگشتگی میرهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.