امنیت هستهای و خاورمیانه
حمیدرضا اسماعیلینجار
گروه کاری آژانس بینالمللی انرژی اتمی «پیشگیری، کشف و پاسخ به سرقت، خرابکاری، دسترسی غیرمجاز، نقل و انتقال غیرقانونی یا هرگونه عمل توأم با سوءنیت پیرامون مواد هستهای و دیگر مواد رادیواکتیو یا تأسیسات هستهای مرتبط با آنها» را امنیت هستهای مینامد. این تعریف بر کنترل تسلیحات و عدمگسترش سلاحهای هستهای تمرکز کمتری دارد و بیشتر بر تهدید استفاده نادرست از مواد هستهای و خرابکاری در تأسیسات هستهای تأکید میکند. در واقع این را میتوان تعریفی مضیق از امنیت هستهای دانست. چندین سند حقوق بینالمللی سعی در تنظیم مقررات مربوط به امنیت هستهای داشتهاند، اما در حقوق بینالملل با سندی واحد و جامع درباره امنیت هستهای مواجه نیستیم. کنوانسیون حفاظت فیزیکی از مواد هستهای و اصلاحیه آن، کنوانسیون جلوگیری از اعمال تروریسم هستهای، معاهده عدمگسترش سلاحهای هستهای، پادمانهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، معاهده منع جامع آزمایشهای هستهای، معاهدات مناطق عاری از سلاحهای هستهای، قطعنامههای 1540 و 1373 شورای امنیت سازمان ملل متحد، کد رفتاری درباره ایمنی و امنیت مواد رادیواکتیو و رژیم چندجانبه کنترل صادرات هستهای از جمله اسناد بینالمللی مرتبط با امنیت هستهای هستند. امروزه تهدیدات هستهای جدی و اجتنابناپذیرند. برای مثال، ایالات متحده آمریکا که خود را پیشرو در زمینه امنیت هستهای میداند، حدودا دوهزار سایت هستهای دارد که فقط 800 سایت هستهای در این کشور استانداردهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی را دارند. اما در منطقه خاورمیانه وضعیت امنیت هستهای از آنچه در ظاهر به نظر میرسد، خطرناکتر و نگرانکنندهتر است. برای مثال، پاکستان که امروزه مأمن انواع گروههای تروریستی است، چندین سایت هستهای و حتی سلاح هستهای دارد. امارات متحده عربی در حال اتمام نیروگاه هستهای خود به نام «باراکا» است، این نیروگاه با مشارکت کرهجنوبی در این کشور ساخته میشود. همچنین، امارات ضمن عقد قراردادی با دولت ایالات متحده آمریکا در حال برنامهریزی برای ساخت چندین نیروگاه اتمی دیگر در آیندهای نزدیک است. دولت عربستان نیز ساخت چند نیروگاه هستهای را مدنظر دارد. این دولت بهدلیل رعایتنکردن شروط نهگانه مندرج در قانون معروف به 123 ایالات متحده آمریکا، با این کشور برای ساخت نیروگاه هستهای به توافق نرسید. ماهر الودان، رئیس بخش انرژی اتمی و انرژیهای تجدیدشونده عربستان، از عقد قرارداد عربستان در سال جاری میلادی با کشورهای فرانسه، کرهجنوبی، چین و روسیه خبر داده است. کویت مشغول مطالعه برای ساخت چند نیروگاه هستهای تا سال 2022 است و در همین راستا قراردادهایی را با ژاپن به امضا رسانده است. اردن نیز موافقتنامههایی را با ژاپن، ایالاتمتحده، کانادا، فرانسه، چین و کرهجنوبی برای بهرهبرداری از انرژی اتمی منعقد کرده است. قطر نیز مطالعه برای ساخت نیروگاه هستهای را آغاز کرده که از فرانسه و روسیه بهعنوان کشورهایی نام برده میشود که قصد ساخت نیروگاه برای این کشور را دارند. سوریه و عراق نیز تأسیسات هستهای دارند که البته اسرائیل سابقه حمله به تأسیسات هستهای این دو کشور را در کارنامه خود دارد. سؤال مهمی که با آن مواجه میشویم این است که آیا این کشورها توانایی لازم برای تأمین امنیت تأسیسات هستهای خود را دارند؟ منطقه خاورمیانه با تنشها و بحرانهای متعدد و پیچیدهای مواجه است. تا کنون سرقتهای متعدد مواد هستهای از تأسیسات هستهای عراق گزارش شده که ریشه اصلی این مسئله، نداشتن ثبات و نبود امنیت در این کشور است. امروزه با کشورهای بیثبات بسیاری در منطقه خاورمیانه مواجهیم که قصد ساخت تأسیسات هستهای را برای آنچه مقاصد صلحآمیز اعلام میکنند، دارند؛ درحالیکه با توجه به جغرافیای خاص این منطقه و شرایط آبوهوایی مناسب، استفاده از انرژیهای بادی و خورشیدی برای تأمین انرژی و برق برای این کشورها بهصرفهتر به نظر میرسد. طبق مطالعات انجامشده در دانشگاه آمریکایی بیروت، توسعه برنامه هستهای در کشورهای حوزه خلیجفارس بهدلیل نبود منابع اورانیوم طبیعی در این کشورها و نبود زیرساختهای لازم برای بهرهبرداری از انرژی هستهای بههیچوجه توجیه اقتصادی ندارد و هزینههای هنگفتی را بر این کشورها بار میکند. این در حالی است که انرژی هستهای گرانقیمت، مخاطرات زیستمحیطی فراوانی دارد. از طرفی با وجود گروههای تروریستی و بازیگران غیردولتی در این منطقه و از طرفی دیگر، وجود اسرائیل و رابطه خاص آن با برخی از کشورهای عرب منطقه، نمیتوان آینده روشنی را در تأمین امنیت هستهای از جانب این کشورها متصور بود. مسئله زمانی پیچیدهتر میشود که به یاد بیاوریم کشورهایی همچون عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر با گروههای تروریستی در سوریه همچون داعش و جبههالنصره در ارتباطاند و از آنها پشتیبانی میکنند. از طرف دیگر این کشورها امنیت سایبری پیشرفتهای ندارند که بتوانند در مقابل حملات سایبری احتمالی مقاومت کنند چنانکه آسیبی به تأسیسات هستهای آنها وارد نیاید. از مجموع نکات گفتهشده میتوان به این نتیجه رسید که زیرساختهای لازم و ضروری برای بهرهبرداری از انرژی هستهای در کشورهای خاورمیانه، بهویژه کشورهای حوزه خلیجفارس، موجود نیست و هستهایشدن این کشورها میتواند تهدیدی بزرگ برای امنیت دیگر کشورهای منطقه همچون جمهوری اسلامی ایران تلقی شود. درست است که خداوند بزرگ در آیه سیزدهم سوره مبارکه جاثیه میفرمایند که «زمین و آسمان و هر آنچه که در آنهاست را به تسخیر شما درآوردیم...» و اینکه ماده چهارم معاهده عدم گسترش سلاحهای هستهای، استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را حق مسلم همه دولتها میداند، اما استفاده از این انرژی دارای قواعد و چارچوبی است که باید از سوی دولتهایی که قصد بهرهبرداری از این انرژی را دارند، رعایت شود تا ضرری به خودشان و دیگر دولتها وارد نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.