تلاش برای تصرف گذشته
جلال رحمانی
کنشگران فردی یا جمعی میکوشند روایتی یکدست و سازگار از خود به دست دهند. آنچنانکه گویی از گذشته تاکنون در یک مسیر و جهت حرکت کردهاند. میخواهند نشان دهند که آنها امروز چنان میاندیشند و رفتار میکنند که در گذشته. برای ساختن چنین روایتی، از گذشته موارد ناسازگار را کنار میگذارند و موارد سازگار را در قالبی تازه ارائه میدهند؛ اما تکنولوژی تولید و انتشار متن، با ارائه متنهای حذفشده از گذشته، ساختگیبودن این پیوستگی را برملا میکند. اگر از تعبیر اورینگ گافمن جامعهشناس استفاده کنم، «نمایش پشت صحنه، اجرای جلوی صحنه را برهم میزند». آنها به ما نشان میدهند که در گذشته به گونهای دیگر میاندیشیدیم و رفتار میکردیم و امروز به صورتی دیگر. نشان میدهند که کنش ما از موقعیت اجتماعی و تاریخی خاص خود تأثیر گرفته است و موقعیتیبودن آن را آشکار میکنند. وجوه تاریخی و منافع نهفته در پشت متنها (سخنان و رفتارها) را یادآور میشوند و از پیوستگی ساختگی روایت ما و تناقضهای درونی آن پرده برمیدارند. در برابر چنین موقعیتی، فشار روانی بسیاری را برای بازسازی پیوستگی احساس میکنیم. این نهفقط در فضای عمومی که در فضای شخصی هم وجود دارد. فشار روانی در فضایی اجتماعی که تغییر مشی و عقیده به تزلزل و سستی دلالت دارد، سنگینتر میشود. توان افزایش تولید متن، کارکرد مهم دیگری هم دارد و آن امکان روایت متعدد از گذشته است. اکنون به مدد این تولید، گذشته از صورت یک روایت واحد دور میشود. حجم انبوه متون تولیدشده، فرصتی را برای همه مهیا میکند تا روایت خاص خود را ارائه دهند. در بین اینهمه متن باید انتخاب کرد تا بتوان گزارشی از آن به دست داد. در هر موقعیت اجتماعی، بخشی از این حجم عظیم متون احضار، یادآوری میشوند تا در قالبی تازه با ما سخن بگویند. چنین تکثری در برابر روایت یکدست از گذشته فردی و اجتماعی مینشیند. به نظر من یکی از موضوعات جذاب برای مطالعه فرهنگی جامعه ایران، نحوه واکنش فردی و اجتماعی ما به چنین موقعیت تازهای است. اینکه چگونه ناسازگاری برملاشده را توضیح میدهیم و چگونه سازگاری تازهای را بنا میکنیم. کوندرا در کلاه کلمنتیس به این نکته اشاره میکند که مقاومت انسان در برابر قدرت، مقاومت حافظه است در برابر فراموشی. او در این رمان از ساختن گذشته هم در سطح عمومی و هم سطح فردی سخن میگوید. قهرمان او نیز به دنبال آن است که نامههایش را از معشوقه سابق خود بگیرد تا روایتی دلخواه از خود به دست دهد. چنین است که گذشته به موضوع مبارزه و رقابت تبدیل میشود. در کنار خطر فراموشی میتوان از خطر فزونی خاطرات که خود حذف را به امری ناگزیر و طبیعی بدل کرده، یاد کرد. در برابر خطر روایت یگانه، خطر بیاعتباری هر روایتی از گذشته هم شکل گرفته است. یاد نمونهای افتادم از کیوسکهای تلفن عمومی که بر بدنه آن، انبوهی از نوشتهها نقش بسته بود. از شماره تلفن و دشنام گرفته تا اظهار عشق و شعار سیاسی. بهگونهای که بدنه اتاقک تلفن عمومی از نوشتهها سیاه بود؛ اما در برابر حجم انبوه اطلاعات، واکنش ما بیتوجهی بود. همه نوشتهها همسطح شده بودند و هیچکدام مهمتر از دیگر نبود. کمتر کسی این متنها را میخواند. در واقع، متن سیاه به لوحی سفید و عاری از نوشته تبدیل شده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.