آیا باید مرگ را دوباره معنا کرد؟
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
بیشک مرگ عجیبترین و درعینحال دستنیافتنیترین معمای بشر است، اما پیچیدگی مرگ به اینجا ختم نمیشود. مرگ، زندگی را از آدم میستاند. انسان دست به هر کاری میزند تا نمیرد. همچنین مرگ زمان نمیشناسد. معلوم نیست که کی و به چه جهت خواهد آمد. فردی جوان و سالم میتواند به دلیل تصادف بمیرد و فردی پیر با بیماریهای متعدد تا مدتهای طولانی زندگی کند. ازاینرو مرگ بسیار شگفتانگیز است. نهتنها کسی ماهیت آن را نمیداند، درعینحال کسی هم نمیتواند بر آن غلبه کند. حداکثر کاری که میتوان انجام داد، کمی بهوقفهانداختن آن است؛ گرچه همانطور که گفته شد، در بسیاری از مواقع، آن هم ممکن نیست. در خیلی از شرایط عملا از دست کسی کاری برنمیآید. چیزهای شگفتانگیز در این کیهان بیانتها زیاد است. یکی از شگفتانگیزترین آنها مفهوم آگاهی است. آگاهی هم بسیار پیچیده است. آگاهی هم سرشتی غامض و پیچیده دارد. چیزی که «دیوید چالمرز»، فیلسوف برجسته استرالیایی، آن را مسئلهای دشوار میخواند، اما در مورد جنبههای مختلف آگاهی میتوان بسیار نوشت، آن را درون آزمایشگاه برد، جوانب مختلف آن را ارزیابی کرد و حتی با کمک امکانات پیشرفته تصویربرداری عنوان کرد که در هنگام هوشیاری چه بر سر فعالیتهای مغزی انسان میآید. مطالعات مربوط به آگاهی روزبهروز جنبههای علمیتر بیشتری به خود میگیرند. حالا میتوان بهواسطه تکنیکهای تصویربرداری حتی در بعضی از بیمارانی که تا پیش از این واجد زندگی نباتی تلقی میشدند، جنبههایی از آگاهی یافت. به سخن دیگر عملا مطالعات مربوط به آگاهی از شکل نظری خارج شده و جنبه علمی به خود گرفتهاند. اینکه بفهمیم بعضی از این بیماران درجاتی از هوشیاری دارند، ما را به تدوین راههای ارتباطی با آنها ترغیب میکند. همچنین بالاتر از همه این حرفها، آگاهی باعث پایان زندگی نمیشود. ازاینرو میتوان درک کرد که چرا مرگ غامضترین و دشوارترین مسئلههاست. ما به تعریف مذهبی مرگ کاری نداریم. در اینجا صرفا مرگ را از جنبه پزشکی بررسی میکنیم. میخواهیم بدانیم از لحاظ پزشکی وقتی کسی میمیرد، چه بر سر او میآید. مرگ در پزشکی وقتی اتفاق میافتد که قلب از کار بیفتد. وقتی خونرسانی به مغز و سایر اندامها نداشته باشیم، آنها هم توانایی کارکردن را از دست داده و اینگونه است که فرد میمیرد. از لحاظ پزشکی تفاوت مشخصی بین آدم مرده و آدم زنده وجود دارد. وقتی قلب از کار بیفتد و نتواند خونرسانی را به مناطق مختلف بدن، بهخصوص به مغز انجام دهد، مرگ اتفاق میافتد. مابازای بیرونی چنین اتفاقی همان خط ایست روی مونیتورهاست. وقتی بهدنبال احیا، دوباره همان خط ایست دیده شود، مرگ از سوی پزشک اعلام میشود. از لحاظ پزشکی مرگ به معنای اتمام فعالیتهای بدن است. در این صورت کالبد فرد با سایر اجسام فیزیکی تفاوتی نخواهد داشت و هیچگونه علائمی دال بر حیات در آن دیده نخواهد شد. البته شناخت ما از بدن باعث شده که مرگ مغزی را نیز معادل با مرگ بیمار بدانیم. اگر اثبات کنیم که فردی دچار مرگ مغزی شده، با وجود سالمبودن سایر اعضای بدن او مانند ریه و قلب عملا این فرد مرده محسوب میشود، زیرا حیات او وابسته به دستگاهی است که به وی اکسیژن میرساند. چنین چیزی از لحاظ معنایی بسیار دهشتناک است. شاید به همین دلیل است که انسان از بدو تاریخ به دنبال راهی برای پشتسرگذاشتن مرگ و غلبه بر آن بوده. این مسئله به شکلهای مختلف صورت گرفته است. کسانی که با اسطورهها آشنا هستند میدانند که یکی از مهمترین اسطورههای بشری؛ یعنی حماسه گیلگمش تماما بیان همین جستوجوی انسان برای غلبه بر مرگ و رسیدن به عمر جاودان بوده است؛ جستوجویی که حتی در اسطورهها هم ناکام میماند. گیلگمش پس از مرگ انکیدو راهی سفری طولانی میشود. با «نوت نه پیش تیم» دیدار میکند. به راهنمایی او گیاه زندگی جاودان را مییابد، اما خواب، او را در ربوده و همینجاست که مار گیاه را میرباید. تلاش برای غلبه بر مرگ در سالهای اخیر شکل جدیدی به خود گرفته است. اکنون صحبت از آپلود حافظه فرد در رایانههاست؛ راهی که میتواند به جاودانشدن فرد کمک کند. بیشک بدن از بین خواهد رفت، اما محتوای آگاهی در قالب بیتهای کامپیوتری به حیات خود ادامه میدهد. اگر مثل من سنتی باشید، به بدن اهمیت بیشتری خواهید داد. در آن صورت نمیتوان آپلود حافظه یک فرد را بهصورت بیتهای رایانهای، بهعنوان راهی برای جاودانکردن او بپذیرید. هنوز مرگ برایتان معمایی حلنشده باقی مانده و بنابراین آنسوی مرگ نیز جزء سؤالهای مهم شما تلقی خواهد شد و سعی خواهید کرد با روشهای علمی این سؤال بسیار سخت را پاسخ دهید: آیا نشانهای از حیات پس از مرگ در درون این کالبد یافت میشود؟ جستوجو برای این موضوع تابهحال به توصیفات تجربههای نزدیک به مرگ محدود بوده است؛ تجربههایی که مورد مناقشه بسیار بوده و به صور مختلف و کاملا متضاد؛ از فعالیت روح در نزدیکی مرگ گرفته تا فعلوانفعالات مغزی توضیح داده شده است، اما اخیرا پژوهشی که در مجله بسیار معتبر نیچر به چاپ رسید، جنبههای شگفتانگیزی از موضوع را مطرح کرد. نویسندگان در تحقیقی جالب متوجه شدند که بعضی از ژنها پس از مرگ فعال شده و این فعالیت خود را با تولید RNA که درواقع نوعی الگو و واسطه برای کدگذاری پروتئینهاست، نشان میدهند. محققان این تغییر شگفت را به تغییرات در خونرسانی و کمبود اکسیژن پس از مرگ نسبت دادهاند، اما بهگمان من این آغازی برای یک تحقیق بسیار گستردهتر و کاملا علمی در باب مرگ است. واقعا از لحاظ تکاملی چرا این ژنها فعال میشوند؟ چرا باید تولید RNA که الگویی برای ساخت پروتئینهاست، ادامه یابد؟ این یافته مرا به یاد کتاب تبتی مردگان میاندازد؛ کتابی که شرح داستان سفر روح به عالمی دیگر است؛ شرحی که مشابه تجربههای نزدیک به مرگ است. آیا ترجمه فعالیت این ژنها، الفبای کتاب مردگان قرن جدید است؟ کتابی که اینبار بهجای توصیفات هم خوب و هم بد، شامل انبوهی از فعالیت اسیدهای نوکلئیک سازنده ژنها و پروتئینهای متعاقب فعالیت آنهاست و اگر دانشمندان به تدوین الگوی کامل این فعالیتها نائل آیند، واقعا خودِ بدن چه چیزی در مورد مرگ به ما خواهد گفت؟ کاملا میتوان مشاهده کرد که دریچه گشودهشده، بسیار جالب و درعینحال شگفتانگیز است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.