اخترزیستشناسی در سال 96
رضا ماهمنظر
آیا ما در کیهان تنها هستیم؟ آیا ممکن است موجودات زندهای در نقاط دیگر عالم باشند؟ جدا از تصورات عموم مردم نسبت به موجودات سبز مریخی و بشقابپرندهها؛ تا بهحال هیچ موجود زندهای در هیچ کجای عالم یافت نشده، حتی یک ویروس...! دانشمندان برای دستیابی به همسایگان کیهانیمان لشکری از جدیدترین ابزارهای تحقیقاتی را به کار گرفتهاند. هر روزه، فناوریهای نوین به ما در نزدیکشدن به پاسخ کمک میکنند. سال 96 یکی از خبرسازترین سالها در زمینه جستوجوی حیات در کیهان و دانش اخترزیستشناسی بود؛ از سیارات فراخورشیدی و اقمار دوردست سیارات گازی گرفته تا آنالیز منظومههای شبیه به منظومه شمسی از طریق رایانهها... .
بخشی از مهمترین اخبار اخترزیستشناسی مرتبط با سیاراتی است که به دور ستارههای دیگری گردش میکنند که در اصطلاح به آنها «فراخورشیدی» میگویند. تاکنون بیش از سه هزار سیاره فراخورشیدی با روشهای مختلف کشف شده. تعداد انگشتشماری از آنها دارای خصوصیات مناسبی برای پشتیبانی از حیات هستند. اما سامانه خورشیدی تراپیست-1 در فاصله حدود 40 سال نوری از ما، یکی از جذابترین آنهاست. تراپیست-1: یک سامانه خورشیدی بسیار کوچک با ستارهای ضعیف و کمنور، که تعداد هفت سیاره در اطراف آن گردش میکنند. از میان این هفت سیاره، سه سیاره در فاصلهای از ستاره خود قرار داشتند که دمای سطح آنها برای ایجاد آب مایع و پشتیبانی از حیات احتمالی مناسب بود. در حقیقت خبر کشف این منظومه به بهمنماه سال 95 بازمیگردد، اما بسیاری از مطالعات جدید روی این سامانه، در سال اخیر صورت پذیرفت. دانشمندان با مطالعه این منظومه، از لحاظ زیستپذیری نقاط ضعف و قوت بسیاری را در آن یافتند. مهمترین اکتشاف اخیر در این منظومه به حدود یک ماه قبل بازمیگردد. تلسکوپ فضایی هابل در تازهترین اکتشافات خود، نشانههایی قوی از وجود اتمسفر را در آنجا تشخیص داده؛ اتمسفری مناسب برای تعادل دما و چرخه آب. هرچند بسیاری از این اکتشافات از تراپیست-1 در دست مطالعات بیشتر هستند، اما حضور سه سیاره زیستپذیر با اتمسفر در یک منظومه فراخورشیدی نسبتا نزدیک، با گذشت بیش از یک سال، همچنان در فهرست جذابترین اخبار مرتبط با حیات در کیهان محسوب میشود. نشانههای حیات در انسلادوس: در ابتدای سال 96، زمانی که کاوشگر کاسینی در حین گردش به دور زحل، به انتهای مأموریت خود نزدیک میشد، دانشمندان ناسا از کشف نشانههایی قوی از حضور شرایط ایجاد حیات، در یکی از اقمار آن خبر دادند. در فاصله حدود 10 برابر دورتر از فاصله زمین از خورشید و در اطراف سیاره گازی و زیبای زحل، قمر کوچک و پوشیده از یخی با نام «انسلادوس» گردش میکند. این قمر که فقط 500 میلیمتری قطر دارد، گرانشی در حدود 0.2 گرانش زمین را داراست و جالبتر آنکه خالی از اتمسفر است. اما کاسینی با مطالعه روی تابشهای فروسرخ و تصاویر سطحی از سطح این قمر، نشان داد که در زیر پوسته سرد و یخزده آن، نشانههایی قاطع از وجود اقیانوس آب مایع به چشم میخورد. گرمای ناشی از چشمههای آبگرم و فعالیتهای زمینگرمایی در بستر سنگی این قمر، موجب پیدایش اقیانوسی از آب مایع شده. شرایط این اقیانوس گرم و تاریک، دقیقا شبیه درههای اقیانوسی زمین است؛ جایی که اثری از نور خورشید یافت نمیشود، اما حیات به واسطه گرمای آتشفشانها، انرژی و مواد معدنی خود را تأمین میکند. نشانههای بسیاری همچون فوران آب در سطح این قمر به همراه ناخالصیهای معدنی موجود در آن، خبر از زیستپذیربودن عمق دریاهای انسلادوس میدهد. دانشمندان نمونههای مشابه دیگری از این فرایند را در قمر یخی سیاره مشتری با نام «اروپا» مشاهده کردند و تا 10 سال آینده، پروژههای اکتشافی متعددی را برای پردهبرداشتن از راز این اقمار یخی، در دست برنامهریزی دارند. کشف دو گونه باکتری زمینی، مقاوم به شرایط مریخ: خبر جذاب دیگری که بیشتر رنگوبوی زیستشناسی داشت، در بهمن سال جاری منتشر شد: اکتشاف دو گونه از باکتریهای تکاملیافته در محیطهای خشک و شور در کویر «آتاکاما» که میتوانند در مریخ نیز دوام بیاورند. محققان دانشگاه واشنگتن دریافتند که شبیهترین مکان به مریخ که ظاهرا بدون امکان حیات است، کاملا فاقد حیات نیست. بیابان آتاکاما یکی از خشکترین بیابانهای دنیا در آمریکای جنوبی است. این بیابان که بیشتر پوشیده از شنزار و نمکزار است، از سمت رشته کوههای آند به طرف اقیانوس آرام امتداد دارد. این بیابان بین سه کشور شیلی، پرو و بولیوی قرار داشته. هوای خشک آنجا که هیچ بخارآبی به همراه ندارد، بهآسانی به وسیله خورشید گرم شده و باعث افزایش دمای سطح زمین میشود. همچنین خاک بیابان آتاکاما شبیه خاک مریخ است. گزارش دانشمندان حاکی است که هر 10 سال یک بار آنهم به صورت ناچیز در این بیابان باران میبارد. دانشمندان با بررسی محیطهای نمکی و خشک در عمق خاک این بیابان، دریافتند برخی از گونههای باکتری مقاوم با نمک با نام «هالوفیلها» میتوانند در حالتی غیرفعال اما زنده، در محیط خشک این بیابان برای صدهاهزار سال دوام بیاورند. دانشمندان امیدوارند با کمک مهندسی ژنتیک، بتوانند سازوکار ملکولی این باکتریها را استخراج کرده و از آن برای پرورش گیاهان در گلخانههای مصنوعی در مریخ و حتی ماه بهره ببرند. سامانه خورشیدی کوچک، مشابه با منظومه شمسی: خبر دیگر که منشأ آن از دنیای الکترونیک و تحلیل داده سرچشمه میگرفت، ارتباط مستقیم با یافتن حیات در کیهان داشت. تلسکوپ فضایی کپلر در ادامه اکتشافات خود از سیارات فراخورشیدی، این بار موفق به کشف منظومهای همتای منظومه شمسی، اما در مقیاسی کوچکتر و در فاصله ۲۵۴۵ سال نوری در صورت فلکی اژدها شد. محققان ناسا به کمک تحلیل انبوه اطلاعات دریافتی به کمک روش جدید آنالیز Machin lerning از منظومه «کپلر-۹۰»، اولین منظومه هشتسیارهای مشابه با منظومه شمسی خودمان را کشف کردند. این منظومه همچون منظومه شمسی یک بخش داخلی با سیارات سنگی و یک بخش خارجی از سیارات گازی دارد. محققان با استفاده از دادههای نوری متعدد از کپلر-۹۰ و تحلیل آنها با کمک هوش مصنوعی و با الهام از سیستم عصبی مغز به وجود سیارهای سنگی در اطراف ستاره این منظومه پی بردند. این سیاره با نام «کپلر-90آی» هر 14.4 روز یک بار به دور ستاره خود گردش میکند. این کشف نشان داد که با ابداع دانشمندان میتوان از گنجینه دادههای کپلر استفاده کرده و سریعتر و بهتر در رابطه با زیستپذیری سیارات فراخورشیدی اظهارنظر کرد. حضور حیات در سطح یکی از سیارات این منظومه بسیار ضعیف است، اما در تکنیک مذکور، دانشمندان بهراحتی میتوانند حجم بسیار گستردهای از سیارات فراخورشیدی و ستارگان را مطالعه کنند. محققان ناسا در گذشته از سیستم پردازشی مشابه با شبکه عصبی مصنوعی برای تحلیل دادههای کپلر بهره برده بودند، اما این اکتشاف نشان داد که با الهام از شبکه عصبی موجودات زنده، میتوان دریافت که سیگنالهای ضعیف در مناطق دوردست کیهان نیز میتواند مفید باشد. دانشمندان امید دارند که بتوانند به کمک این تکنیک آنالیز، تعداد بیشتری از منظومههای مشابه منظومه ما را بیابند تا راه را برای کشف منظومههایی که از لحاظ مدار سیارات زیستپذیر هستند، هموارتر کنند. به این ترتیب میتوانیم هرچه سریعتر به این پرسش اساسی که آیا ما تنها هستیم یا خیر، پاسخ دهیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.