عالم چگونه آغاز شد؟
نظریه مهبانگ کاملترین توصیف را از منشأ عالم دربر دارد
حسن فتاحی. عضو هیئتتحریریه فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی
خاستگاه عالم درونمایه مرکزی اسطورهها و کیهاننگاریهای همه تمدنهای بزرگ بوده است. با ورود به قرن بیستم مطالعه منشأ و تحول عالم به بخشی از قلمرو تحقیقات علمی تبدیل شد. در عصر حاضر نظریه مهبانگ کاملترین توصیف را از منشأ عالم دربر دارد. بعد از چند دهه شک و تردید و یدککشیدن خطاهای متعدد، این نظریه درنهایت به ستون اصلی اخترفیزیک معاصر تبدیل شد که از سوی طیف وسیعی از رصدها، از انواع رصدخانهها در باندهای مختلف طیف الکترومغناطیسی، پشتیبانی میشد. براساس این نظریه، تاریخِ داستان پیدایش عالم از 13.8میلیارد سال قبل شروع شده است؛ با انفجار و شروع به رشدکردن حبابی با ابعاد بسیار ریز مقیاس (مایکروسکوپی - در فارسی تلفظ ناصحیح میکروسکوپی رواج یافته-) و چگالی انرژی بسیار زیاد در فضا-زمان. چگالی انرژی آن مقدار از انرژی است که در ناحیهای مشخص از فضا، که در اینجا همان عالم است؛ یعنی همان حباب بسیار ریز مقیاس. عالم جوان اولیه همچون سوپی شامل تابشهای الکترومغناطیسی شدید و ذرات پرانرژی بود. همهچیز در دما و چگالی تصورناپذیری قرار داشت. همچنان که عالم بهسرعت در حال انبساط بود، بهسرعت سرد میشد. در یک لحظه آنی، درحالیکه عمر عالم حتی به یکمیلیاردم ثانیه هم نمیرسید، ابعاد عالم با ضریب رشد کرده است که از این دوره با نام «دوره تورم» نام میبرند. عالم به انبساط و سردشدن ادامه میداد و تغییرات سختی را سپری میکرد. ویژگیهای عالم در بازهای کمتر از یک نانوثانیه کاملا تغییر کرد. تا قبل از این، چهار نیروی بنیادی طبیعت که با هم یکی بودند، از یکدیگر جدا شدند. اولین نیرویی که جدا شد، نیروی گرانش بود و بعد نیروهای هستهای قوی و الکترومغناطیس و هستهای ضعیف راهشان از هم جدا شد. بهتدریج ذرات آشنای اولیه همچون الکترون و کوارک و نوترینو پدید آمدند. کوارکها ذراتی هستند که پروتون و نوترون از ترکیب سهگانه آنها پدید آمدهاند. سپس ساختارهای کمی پیچیدهتر به وجود آمدهاند. بعد از گذشت 10 دقیقه نخستین از پیدایش عالم، نوترونها و پروتونها که هر کدام از ترکیب سهگانه کوارکهای بالا و پایین ساخته شدهاند، با هم درآمیختند و هستههای هلیوم و دوتریوم و نیز هسته هیدروژن را که فقط یک پروتون دارد، تشکیل دادند. هیدروژن در میان تمام عناصر بیشترین فراوانی را در عالم دارد. بخش اعظم گازی که در بالون جشنها استفاده میکنیم، از گاز هلیومی تشکیل شده که در همین دوره چند دقیقه اول عالم بهوجود آمده است و مقام دوم فراوانی عناصر در عالم را دارد. از منظر چگالی انرژی، کماکان تابش بر ماده چیره بود. اتمها هنوز یونیزه بودند و الکترونهای آزاد همچون تکههای کوچک آینه که نور را به هر طرف بازمیتابند، رفتار میکردند. سپس فضا درخشان شد؛ همچون سطح خورشید. بعد از گذشت 380 هزار سال، عالم که در حال انبساط بود، دمایش آنقدر کاهش یافته بود که فقط چند هزار درجه کلوین باشد. انرژی جنبشی ذرات کاهش یافته بود و الکترونها میتوانستند با پروتونها ترکیب شوند تا برای اولینبار به آرایش پایدار یک اتم خنثی -از منظر بار الکتریکی- و نه اتم یونیزه برسند. با قفلشدن الکترونها در مداری به دور پروتونها، آن اثر «آینهای» که نور را به هر جهت بازتاب میکرد، بهناگاه ناپدید و عالم شفاف شد. این رویداد را با نام «تابش زمینه کیهانی» میشناسیم که از مهمترین رویدادهای تحول کیهان محسوب شده و یکی از اصلیترین شواهد تأیید نظریه مهبانگ بود. اما عالم باز هم دچار تحول شد و به جز یک نور مادون قرمز ضعیف، دورهای که به آن «دوره تاریکی» میگوییم، شروع شد. بالاخره ماده بر انرژی غالب شد، هرچند هنوز هیچ نشانی از ساختارهایی همچون ستارگان و کهکشانهای اولیه نبود. آرامآرام ماده توانست به شکل تودههای عظیمی تجمع یابد و به صورت جریانهای گازی بسیار بزرگ کیهانی درآید. درنهایت همان تودههای عظیم ساختارهای بزرگمقیاس امروزی همچون خوشههای کهکشانی و کهکشانها را ایجاد کردند. بعد از گذشت 300 میلیون سال «دوره تاریکی» رو به پایان بود و ستارههای اولیه در حال شکلگیری بودند. هرچند مدل استاندارد مهبانگ با سه شاهد قوی، همچون «تابش زمینه کیهانی»، «فراوانی عناصر سبک در عالم مثل هیدروژن و هلیوم و لیتیوم» و «کشف انبساط عالم» نزد کیهانشناسان تثبیت شده و محبوب است، اما با ارائه نظریه تورم از سوی «الن گوث» به سال 1980م. مدلهای جایگزینی برای مدل استاندارد مهبانگ ظهور کردهاند که از معروفترینشان میتوان به «عالم بیپایان» یا «عالم چرخهای» اشاره کرد که تولد و مرگ عالم را به شکل چرخههای تکرارپذیر توصیف میکند. نظریه عالم چرخهای را دو کیهانشناس به نامهای «پُل اشتاینهارت» و «نیل تورک» مطرح کردند. اساس نظریه آن دو بر پایه «غشا»ها بوده و با نظریه ریسمانها درآمیخته است. وقتی دو غشا که همچون دو صفحه موجدار هستند، با هم تصادم میکنند، در محل برخورد مهبانگ رخ میدهد. به مدل متعارف مهبانگ که عالم ما را پدید آورده است، بازمیگردیم و مراحل چگونگی آغاز عالم را قدمبهقدم مرور میکنیم. این دیدگاه از آغاز عالم مهبانگ یا «انفجار بزرگ» نام دارد که ابداعکننده آن اخترفیزیکدان سرشناس بریتانیایی، «فِرِد هویل» بود. او این واژه را در نکوهش این نظریه به کار برد و واژه ابداعیاش ماندگار شد. عالم در آغاز جسمی بسیار کوچک و داغ بوده و با ادامه انبساط دمای آن کم شده است. در سال 1945م «جورج گاموف» پیشبینی کرد که باید یک تابش زمینه کیهانی، همخوان با تابش جسم سیاه در دمایی چند درجه بالاتر از صفر مطلق وجود داشته باشد. 20 سال بعد این تابش کشف و برای کاشفانش جایزه نوبل را به ارمغان آورد. تا پیش از نظریه مهبانگ، کیهانشناسان با تکیه بر گداخت هستهای هیدروژن در ستارههای اولیه، فقط میتوانستند درستشدن دو تا سه درصد از هلیوم موجود در عالم را توضیح دهند. اما سنتز هستهای اولیه در مهبانگ توانست هیدروژن و هلیوم موجود در عالم را تبیین کند. در سال 1992 به کمک ماهواره کاوشگر زمینه کیهانی، موسوم به «کوبی» کشف کردند که تابش زمینه کیهانی با تغییرات کوچکی روبهرو بوده و تراکم مادّه همهجا یکسان نبوده است. این کشف مهم کمک کرد تا علت تشکیل ستارگان و کهکشانها و ساختارهای بزرگتر همچون خوشههای کهکشانی و ابرخوشهها را دریابند. آن نایکنواختیهای تابش زمینه که ناشی از تورم کیهانی بود، زمینهساز رمبش گرانشی شده، ستارگان شکل گرفتند و برخی از آنها همچون منظومه خورشیدی دارای سامانهای سیارهای شدند و در سیارهای همچون زمین حیات شکل گرفت و انسان خردمند در گذر زمان ظهور یافت تا امروز با بهرهمندی از علم، کنجکاوانه در پی آغاز و انجام عالم باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.