دموکراسی فراموششده
فریدون مجلسی
دموکراسی بحثی است هم قدیم از لحاظ نظری و هم جدید از لحاظ اجرائی و عملی. قدیم است برای آنکه صحبتهایی در دولتشهرهای یونان قدیم درباره آن شده است که بهصورت محدود و با مشارکت بخشی از جامعه حتی به آن عمل هم میشده است. اما اینکه عملکرد دولتها یا حتی گزینش خود دولتها در اختیار مردم عادی یا شهروندانی قرار گیرد که دولت متعلق به آنهاست، امری بود که به گذشت زمان نیاز داشت. علت آن بود که در زمانهای گذشته به مفاهیمی درست متضاد با دموکراسی برمیخوریم که بر پایه قدرت و استیلا بوده است؛ بر پایه پدرسالاری و قومسالاری. به عبارت دیگر حق دخالت در امر سیاسی و تصمیمگیری را برای خود قائل نبودند؛ هرچند هزینههای آن را میپرداختند، هرچند مالیاتش را میپرداختند و بهعنوان سرباز در راه تصمیمهای آن ارادهها کشته میشدند.
کار مرتب روی نظریههای فلسفی قدیمی که با توسعه سواد بشری بیشتر خوانده میشد، به توسعه فرهنگی بشر دامن زد. در قرون جدید این نظریهها اذهان عمومی را تحتتأثیر قرار دادند. انقلاب فرانسه نظریهها را کاربردی و وارد عرصه کرد. آن نظریهها فقط ناظر بر این نیست که مردم حاکم بر سرنوشت و عملکرد سیاسی جامعه خود باشند، ناظر بر این نیز هست که مبادا شرایطی فراهم شود که این دستاورد خنثی شود. توسعه فرهنگی سبب شد نظریه تفکیک قوای مونتسکیو مطرح شود تا تمام قوا در اختیار یک تصمیمگیرنده یا بازیگر نباشد تا شاید بتواند مهاری بر حکومتهای غیردموکراتیک یعنی فردی باشد. بعد، رسانهها به عنوان رکن چهارم افزوده شدند. گفته شد تا آزادی بیان نباشد، انتقاد صورت نمیگیرد و بنابراین سه رکن ممکن است متوجه معایب خود یا یکدیگر نشوند. از سوی دیگر جلوگیری از انتقادها ممکن است راه را برای گریز از فلسفه تفکیک قوا باز کند و قوای تفکیکشده عملا در انحصار یک قدرت قرار گیرد. من شخصا نکته دیگری را که بارها در نظریه سیاسی دربارهاش بحث شده است، به عنوان رکن پنجم قرار میدهم. البته بحثش از من نیست ولی «برای جلوگیری از تکرار حاکمیت مقامات اجرائی» به آن معتقدم. این کار اولین بار به صورت عملی در آمریکا انجام و بعد وارد قانون اساسی آن کشور شد که یک رئیسجمهور را بیش از دو بار نمیتوان انتخاب کرد. بهنظر من این امر به اندازه رکن پنجم دموکراسی ارزش دارد. اگر انتخاب یک رئیسجمهور را بارها بتوان تکرار کرد، آن رئیسجمهور در موقعیت همان سلاطین دائمی قرار میگیرد و تا اندازهای شأن فراانسانی پیدا میکند. این دستاورد مدرنتر دموکراسی در قانون اساسی ما نه به عنوان یک رکن، بلکه در قالب یک اصل ذکر شده که تکرار انتخابات ریاستجمهوری را بیش از دو بار برای یک نفر ممنوع کرده است. من شخصا معتقدم این جلوگیری باید دائمی و برای تمام عمر باشد وگرنه بازیهایی که به آن «پوتین-مدودف» میگویند یا ریاستجمهوری آقای اردوغان در ترکیه که بین رئیسجمهور و نخستوزیر دستبهدست شد، در حالی که همیشه آقای اردوغان مسلط بود، چه در دوره ریاستجمهوری و چه نخستوزیری، در عمل دورشدن از وضعیت دموکراتیک است. بنابراین با توجه به سیر حکومتها میتوان گفت دموکراسی در اصل متکی بر فرهنگ عمومی جامعه و توسعه فرهنگی است و به صورت وارداتی و پیوندی قابلاعمال نیست. نمونه آن عملکرد بسیاربسیار افتخارآمیز و پیشرفته روشنفکران سطوح بالای جامعه ایرانی در قرن گذشته است که موفق شدند در سال 1906 مشروطیت را به ایران هم بیاورند و با کمال حسن نیت شروع به اعمال آن نیز کردند و مجلس اول را از نخبگان و ریشسفیدان گرد هم آوردند و قوانین مصوب آن را نیز اجرا کردند ولی متوجه نیاز به توسعه فرهنگی برای بقای آن نبودند. به این معنی که وقتی آرا در شرایط توسعهنیافتگی در اختیار توده مردم قرار گیرد، منتخبان آنها اغلب متنفذان و خوانین محلی خواهند بود که آنها خواهان بازگشت به استبداد هستند. طرز تفکر و روحیه و عملکرد محلی آنها باعث ايجاد هرجومرج در ایران شد و فقط با کودتای سوم اسفند استبداد قاجاری را تبدیل به دیکتاتوری پهلوی کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.