|

شاعر طبیعت و انسان

«گیتانجَلی» مجموعه‌شعری است از رابیندرانات تاگور، نویسنده و شاعر بنگالی و برنده نوبل ادبیات در سال 1913. این کتاب با ترجمه ع. پاشایی در نشر عنوان به چاپ رسیده است. «گیتانجَلی» چنانکه در مقدمه ترجمه فارسی این مجموعه آمده است به معنای «پیشکش سرود» است و تاگور جایزه نوبل ادبیات را برای همین کتاب دریافت کرد. ترجمه‌ فارسی این کتاب با مقدمه‌ای مفصل همراه است که در آن به وجوه مختلف شعرهای تاگور و اندیشه او پرداخته شده است، از جمله به طبیعت و انسان، هارمونی، جریان زندگی در طبیعت، و پیامی که در شعر او هست. تاگور تنها شاعر نبود و در حوزه‌های مختلفی نظیر نمایش‌نامه‌نویسی، نقاشی و داستان‌نویسی نیز فعالیت داشت. در آغاز مقدمه ترجمه فارسی «گیتانجَلی» به این گستردگی دامنه کار فرهنگی او اشاره شده است. در این مقدمه می‌خوانیم که او سوای شاعری «بیش از سی نمایش‌نامه و صد داستان بلند و کوتاه دارد، با بیست مجموعه‌‌‌مقاله در این زمینه‌ها: دستور زبان، عروض، تاریخ، علم، مسائل اجتماعی و سیاسی، فلسفه و دین و یادداشت‌های روزانه‌ی بسیار، نامه‌های بی‌شمار، سفرنامه‌ها، کتاب‌های درسی برای کودکان و خیلی چیزهای دیگر.» همچنین درباره دیگر فعالیت‌های او آمده است که تاگور «فیلسوف و نقاش و موسیقی‌دان بوده: پرده‌ها کشیده و دو‌هزار ترانه و سرود ساخته؛ در کار آموزش شوق و شور بسیار داشته؛ دانشگاه ویشوَه بهارَتی را بنیاد گذاشته؛ مستقیم و نامستقیم در سیاست هند نقش چشمگیری داشته، گِرد عالم گشته و شادی و همدلی را بشارت داده است.» تجربه جنگ‌های جهانی و موضع ضدجنگ تاگور از دیگر موضوعاتی است که در مقدمه ترجمه فارسی «گیتانجَلی» به آن پرداخته شده است. در این مقدمه درباره نگاه تاگور به جنگ آمده است: «او جنگ را یک رابطه‌ی انسانی می‌بیند نه یک رابطه‌ی سیاسی صِرف؛ و آن را نشانِ نقص و نازپروردگی انسان‌ها و دوربودن‌شان از کمال انسانی می‌داند. اما در چنین هنگامه‌ی آتش و آسیب و نومیدی، خاصه در هند آن زمان، او هنوز امیدوار است که انسان بتواند خودِ راستین و جهانِ حقیقی خود را دریابد و بشناسد.» در بخشی دیگر از این مقدمه از «طبیعت و انسان» به‌عنوان دو تمِ اصلی اشعار تاگور سخن گفته شده و درباره این دو تم در شعر تاگور آمده است: «دو تِم هستند که در بیشتر شعرهای تاگور حضور دارند: یکی انسان و دیگری زندگی یا حیات مطلق، که این یک گاهی به شکل طبیعتِ دارنده‌ی روح و گاهی ملموس‌تر از این در هیأت تو جلوه می‌کند.» «جریان زندگی در طبیعت» در اشعار تاگور موضوع دیگری است که در مقدمه ترجمه فارسی «گیتانجَلی» به آن پرداخته شده است. در این بخش از مقدمه سخن از این موضوع به میان آمده که انسان و طبیعت چگونه به یکدیگر می‌پیوندند و چه عاملی است که آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد. دراین‌باره می‌خوانیم: «تاگور به این بسنده نمی‌کند که بگوید طبیعت و انسان به‌هم بسته‌اند، بل‌که او این اندیشه را می‌پرورد و برخی از نقاط تماس این دو قلمرو را بیان می‌کند. به نظر او آن‌چه انسان را به طبیعت می‌پیوندد حیات است؛ و معنی حیات از نظر او ریتم و زیبایی است که مشترک میان انسان و طبیعت است؛ چراکه تمام این‌ها فقط جلوه‌های متفاوت یک معنا هستند که می‌توان آن را در یک جریان ازلی حیات یا انرژی حیاتی خلاصه کرد.» بخشی دیگر از مقدمه کتاب به هارمونی در شعر تاگور اختصاص دارد و به این موضوع که هارمونی شعر تاگور به چه نحوی از طرزِ نگاه او به هستی مایه گرفته است: «گوهر شعر تاگور، دیگرگونی و تعبیر بسیار شخصی او درباره‌ی واقعیت یا هستی است - واقعیتی که از هرکس بنا بر حساسیتش پاسخی می‌طلبد. این آمیزه‌ی فردیتِ قدرتمند با دل‌بستگی کلی انسان، یک جلوه از آفرینش شاعرانه‌ی تاگور است که بستگی نزدیکی با مفهوم بنیادیِ هارمونیِ میان جزئی و کلی، یا جزء و جهان دارد.» مجموعه «گیتانجَلی» شامل صدوسه شعر است. آن‌چه در ادامه می‌خوانید چهل‌ودومین شعر از این مجموعه است: «صبح زود زمزمه افتاد که ما باید با یک زورق سفر کنیم، فقط تو و من، و هرگز ذیروحی در جهان از این سفر به کشوری و مقصدی چیزی نخواهد دانست./ در آن اقیانوسِ بی‌ساحل، با لبخندِ خاموش گوش‌کننده‌ی تو/ ترانه‌های من به‌صورت ملودی موج می‌زنند،/ آزاد مثل امواج، آزاد از همه‌ی بندهای کلمات./ آیا هنوز وقت آن نرسیده؟ آیا کارهایی هست که هنوز باید کرده شود؟/ نگاه کن، شب روی ساحل فرونشسته است،/ و مرغان دریایی در فروغ رنگپریده به آشیانه‌هاشان پرواز می‌کنند./ که می‌داند چه وقتی زنجیرها خواهند گسست؛/ و زورق، مثل آخرین پرتو غروب آفتاب، در شب محو خواهد شد؟» نشر عنوان نسخه صوتی «گیتانجَلی» را هم با صدای ع. پاشایی منتشر کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.