مروري بر خاطراتِ ابراهيم مختاري
یک کتاب بهخصوص
حميد جعفري
بهگمانم مطالعه و مرور یادداشتهای کاری یک مستندساز برای اهالی این حرفه جذابیتهای خاص خودش را داشته باشد، بهخصوص که یادداشت از آن مستندسازی صاحبسبک باشد. «سالهای بهخصوص» کتابی است شامل یادداشتهای کاری ابراهیم مختاریِ مستندساز در ارتباط با مستندهایش از اولین فیلمش بعد از انقلاب 57 تا آخرین فیلمش «زینت، یک روز بهخصوص». کتابی مهم و ارزشمند در جامعه مستندسازان سینمای ایران که ارزش آن را دارد از زوایای مختلف بررسی شود. این یادداشتها از همان آغاز تصویری ملموس و واقعی از شرایط اجتماعی اول انقلاب بهدست میدهد، تصویری حکایتگر حالوروز مستندسازِ ما که بهخوبی بیانگر روزگار آن روزهای خیلیهاست. «روزهای پاکسازی و تسویههای فلهای و بیحسابوکتاب». ابراهیم مختاری در چند جای این کتاب از اوضاع حاکم بر آن روزهای جامعه و بهخصوص تلویزیون گزارش میدهد. بسیاری از ما وقايعي را در آن سالها بهیاد داریم که همچون یک قانون نانوشته عمل میکرد و هرکه پای آن نمیایستاد انگشتنما میشد. حال قلم مختاری صادقانه و با شهامت و البته با ظرافت آن روزها را بهیادمان میآورد. از این زاویه متن مختاری برای خوانندههایی خارج از جامعه مستندسازان هم خواندنی و جالب توجه خواهد بود. کتاب علاوهبر آنکه نثر راحت و روانی دارد از چند نظر اهمیت بنیادین دارد. چه آنکه سینمای آقای مختاری همانگونه که خودش هم اشاره میکند ریشه در نوعی مستندسازی دارد که متکی به بازسازی واقعیت جلوی دوربین است. تغییر سبک و نوع کار یک مستندساز و همچنین تغییر نگاهش به واقعیت چیزی است که بهروشنی در این کتاب آمده است. و این موضوعی است که در مستندسازی اهمیت زیادی دارد؛ اینکه چطور مستندسازي باسابقه در دورهای آنچنان وفادارانه نسبت به طرحش سر صحنه میرود که در بند آن گرفتار میشود و امکاناتی را که واقعیت جاری صحنه در اختیارش قرار میداد، از خود دریغ میکند (فصلهای نان بلوچی و یک سفر صیادی)، اما در دورهای دیگر آنچنان خود را با واقعیت صحنه سازگار میکند که کمبودها و محدودیتها را تبدیل به فرصتهای تازهای برای پیشبرد فیلمش میکند. (فصل زینت یک روز بهخصوص) و در این سازگاری با واقعیت البته تجربه بازسازی، پشتوانهای میشود تا به کمکش بیاید.موضوع دیگری که باعث اهمیتِ این کتاب است، اشاره به چگونگی ساختار تولید فیلم مستند در ایران است، اینکه این نظام تولید بیمار فیلم مستند در ایران از کجا آمده و چطور در تلویزیون شکل گرفته و بیرون از تلویزیون هم الگوبرداری میشود، در کنجکاویهای نویسنده بهروشنی دیده ميشود. اینکه چطور تلویزیون ایران برخلاف اغلب تلویزیون های کشورهای دیگر، تمامی حقوق هر فیلم را مالک میشود، اینکه چطور پنهانماندن بودجه فیلم مستند از دید کارگردان، باعث فساد و افت کیفیت کار میشود، اینکه پدیدهای بهنام تهیهکننده- کارگردان در تلویزیون شکل میگیرد و پس از مدتی چه پیامدهایی با خودش بههمراه میآورد، اینها موضوعاتی است که نویسنده بهعنوان تجربه زیسته خود بهخوبی به آنها پرداخته است و با خواندن آن میتوان دریافت اینهمه حساسیت و توجه به مسائل صنفی در ابراهیم مختاری از کجا میآید.کتاب اما کاستیهایی هم دارد، یکی از این کاستیها کمبود عکس است. بهگمانم خواننده انتظار دارد در هر فصل با دیدن عکسهایی تصوراتش از فضا و زمان و جغرافیا تکمیل شود که این انتظار برآورده نمیشود. حتی در جاهایی که نویسنده مشخصا از عکسهایی میگوید - بهعنوان تنها سند واقعهای که از آن یاد میکند - و خاطراتش را از رؤیا جدا میکند. هشت صفحه پایانی کتاب نیز اگرچه حاوی عکسهایی است کمکحال متن، اما این عکسها نهتنها در تجسم فضای یادداشتها کمکی نمیکند، بلکه خود آن عکسها هم چندان در ذهن باقی نمیمانند. مسئلهای که شاید مربوط به کیفیت و اندازه چاپ آنها باشد. بهگمانم بهتر میبود اگر عکسهای مربوط به هر فصل در جای خودش در میان مطالب مینشست و با کیفیت بهتری چاپ میشد. فصلبندی کتاب هم در پارههایی همخوان با محتوا و موضوع فصل نیست؛ پیکره اصلی فصلبندی براساس نام فیلمهاست، اما بهعنوان مثال در فصل «اجارهنشینی» مطلب از نیمه فصل چنان از موضوع فیلم دور میشود که احساس می شود خود نیاز به فصلی جداگانه دارد و ازقضا بهدلیل اهمیت آن در زندگی حرفهای نویسنده و تصویری که از یک دوره مهم از جامعه و تلویزیون میدهد، نیاز به فصلی جداگانه دارد. این موضوع باعث تقویت این ظن میشود که چهبسا فصلبندی کتاب براساس فیلمها، مانع گسترش آن نیز شده است. کمااینکه در یادداشتهای پایان هرفصل گاه به موضوعاتی اشاره میشود که نیازمند فصلي جداگانهاند ازجمله موضوع فیلم علیاصغر بهاری در سه قسمت که علیرغم انجام فیلمبرداری به سرانجام نهایی نرسید و در شرح آن مغفولماندن حقوق کارگردان، رسمیتنداشتن حق مؤلف و بیسروسامانی تولید بهخوبی آشکار است. سالهای بهخصوص/ ابراهیم مختاری/ نشر چشمه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.