|

وزیدن باد بین درخت‌ها

در روزگاری که نقد هم مثل همه‌چیز چنان «تخصصی» شده و باید از الگوها و ساختارهایی سفت‌وسخت پیروی کند و طبقِ آن الگوها نمره قبولی بگیرد تا از سوی اهلِ فن پذیرفته شود، کتابی از جنسِ «سینه‌فیلیا و تاریخ یا وزیدن باد بین درخت‌ها» را که نقد فیلم را با رابطه‌ای حسی، شهودی و غریزی با سینما پیوند می‌دهد و آن را از چارچوب آکادمیک خلاص می‌کند، می‌توان اثری به حساب آورد ضروری برای نه‌فقط شیفتگان سینما که به‌طورکلی شیفتگان هر اثر هنری از سینما گرفته تا ادبیات و نقاشی و... «سینه‌فیلیا و تاریخ یا وزیدن باد بین درخت‌ها» کتابی است از کریستیَن کیثلی که با ترجمه مهدی نصراله‌زاده در نشر بیدگل منتشر شده است. کیثلی در این کتاب حرف‌زدن از فیلم‌ها را به مثابه نقد آن‌ها به لذتی متصل می‌کند که تماشاگری شیفته سینما از تماشای فیلم‌ها احساس می‌کند. لذتی که لحظاتی ناب از فیلم‌ها را در حافظه تماشاگر شیفته فیلم ثبت می‌کند و نقد فیلم می‌شود سخن‌گفتن از همان لحظه‌ها و بسط آن‌ها. در توضیح پشت جلد کتاب «سینه‌فیلیا و تاریخ...» درباره این کتاب و آن‌چه کیثلی در آن پیش کشیده است چنین می‌خوانیم: «افراد سینه‌فیل به‌طور معمول جزئیات حاشیه‌ای و تصادفی موجود در تصویر سینمایی را فتیشیزه کرده‌اند: ژست و حالت یک دست، وزیدن باد بین درخت‌ها و مانند آن. کریستین کیثلی نشان می‌دهد آن گرایش تماشاگرانه‌ای که این قبیل مواجهات سینمایی را رقم می‌زنند - کردار مشاهدتی‌ای که مشخصه‌اش برگرفتن توجه از عناصر بصری اصلیِ حاضر در تصویر و هدایت آن به چیزهایی غیر از این عناصر اولیه است - درواقع پیوندهای روشنی با سرآغازهای فیلم و سینما برطبق تعریف آندره بازن، رولان بارت و دیگران دارد. کیثلی در پیامدهای این نگرش ویژه، این هستی‌شناسی، کندوکاو می‌کند و ایده حکایت سینه‌فیلیایی را به‌عنوان نوع جدیدی از نقد پیش می‌نهد، روشی در حوزه نگارش تاریخی که تجربه این لحظات فرار را افزون بر تقلیدکردن بسط می‌دهد.» بی‌دلیل نیست که خود کیثلی در مقدمه کتاب به لحظه‌ای ناب از فیلم «جویندگان» جان فورد اشاره می‌کند و مقدمه را با شرح همین لحظه آغاز می‌کند و می‌نویسد: «در نقطه اوج فیلم جویندگان جان فورد، وقتی هنگ سواره‌نظام به قرارگاه سرکرده کومانچی‌ها، اِسکار، یورش می‌برد، ایتن ادواردز (جان وین) اسبش را از بین سرخپوستانِ سراسیمه پیش می‌تازد تا برادرزاده‌اش، دِبی، را که پنج سال قبل ربوده شده پیدا کند. مارتین پاولی (جفری هانتر)، با اطمینان از اینکه قصد ایتن نه نجات دِبی که کشتن اوست، در تلاش برای متوقف‌کردن ایتن به دنبالش می‌دود. او فریاد می‌زند: نه ایتن!. مارتین که نه پیراهنی به تن دارد و نه کفشی به پا، بیهوده می‌کوشد سد راه ایتن شود یا او را از روی زین اسبش به پائین بکشد. وقتی ایتن می‌چرخد و چهارنعل می‌تازد، مارتین آخرین تلاش مذبوحانه‌اش را نیز با پریدن روی سرین اسب ایتن انجام می‌دهد.» کیثلی آن‌گاه درباره حسی که این صحنه از فیلم «جویندگان» در او برمی‌انگیزد می‌نویسد: «هر بار که این فیلم را می‌بینم، این همان لحظه‌ای است که منتظرش هستم. چنین به نظر می‌رسد که پرش مارتین، پیچیده در گردوخاکی که اسب ایتن به هوا بلند کرده، حرکت او را دگرگون می‌سازد. در تضاد با حرکات تند و خشن اسب، چنین به نظر می‌رسد که بدن مارتین در هوا شناور است. در همان حال که بقیه کنش صحنه در یک سرعتِ ثابت و مشخص باقی می‌ماند، چنین به نظر می‌رسد که کنشِ مارتین یک دم آهسته می‌شود. این لحظه - این کنش - برای من زیباترین لحظه در کل فیلم است.» کیثلی در ادامه به تقابل این شیوه از تحلیل و درک فیلم با شیوه‌های خشکِ آکادمیک اشاره می‌کند: «آن روش‌های تحلیل که عموما در رشته مطالعات سینمایی به کار برده می‌شوند درباره این لحظه، یا درباره واکنش من به آن، چه حرفی برای گفتن دارند؟ متأسفانه، نه‌چندان. بر طبق روش‌های مزبور، لذت فوق‌العاده‌ای که من از این لحظه می‌برم بی‌شک در زمره نوعی فتیشیسم قرار می‌گیرد - برچسبی که من بی‌درنگ و باافتخار آن را تأیید می‌کنم - اما در گام بعد، به احتمال بسیار آن را با نوعی پوزخند خودبزرگ‌بینانه رد می‌کنند. بااین‌حال، نظر به اینکه مطالعات سینمایی به‌عنوان رشته‌ای دانشگاهی بسیار مرهون سینه‌فیلیا در همه اَشکال و جلوه‌های آن است، واکنش تحقیرآمیز مورد اشاره عجیب به نظر می‌رسد. درحالی‌که در سال‌های اخیر شماری از روزنامه‌نگاران و منتقدان اظهار تأسف کرده‌اند که مشخصه پایان نخستین سده سینما افولی اسفناک در میزان علاقه به فیلم‌های سینمایی است، یا آنکه پایان قرن بیستم پایان سده سینما بوده است، پژوهشگران سینمایی کاملا ساکت نشسته‌اند. چرا چنین بوده است؟ از آن مهم‌تر، رشته مطالعات سینمایی از توجه جدی به پدیده سینه‌فیلیا احتمالا چه نفعی خواهد برد؟» کیثلی آن‌گاه به بحث‌های درگرفته پیرامون سینه‌فیلیا و البته امتناع پژوهشگران فیلم و سینما از ورود به این بحث‌ها اشاره می‌کند و بعد از آن درباره پروژه‌ای که خود نیز در این کتاب دنبال کرده است، یعنی پروژه ترسیم تاریخ سینه‌فیلیا، می‌نویسد: «این پروژه به کار بر روی سینه‌فیلیا به‌عنوان موضوعی تاریخی برای مطالعه و تحقیق خلاصه نمی‌شود و هدف این پروژه چیز دیگری نیز هست، احیای حسی از هیجان، احیای روحیه سرزنده و پرشور سینه‌فیلی - یا حتی بهتر از این، روحیه سینه‌فیلیایی، اصطلاحی که شکل وصفی آن به‌طور ضمنی دلالت بر نوعی آشوب و بی‌نظمی می‌کند - برای زمان حال، همان روحیه‌ای که نشان آن در بخش اعظم آنچه در طول آن سال‌ها درباره سینما نوشته شده است دیده می‌شود.» در بخشی دیگر از مقدمه کتاب تاریخچه‌ای از سینه‌فیلیا به دست داده شده و در بخش پایانی مقدمه با عنوان «یک تاریخ سینه‌فیلیایی» از ضرورت بسیج‌کردن روحیه سینه‌فیلیایی و واردکردن آن در تاروپود مطالعات سینمایی سخن گفته شده است. کتاب «سینه‌فیلیا و تاریخ یا وزیدن باد بین درخت‌ها» از هفت فصل تشکیل شده است. عنوان‌های هر یک از این فصل‌های هفت‌گانه عبارتند از: میل و اشتیاق به سینما، لحظه سینه‌فیلیایی و ادراک پانورامیک، آندره بازن و قابلیت مکاشفه‌آمیز سینما، کایه‌دوسینما و شیوه نگریستن، فیلم و محدوده تاریخ، یک تاریخ سینه‌فیلیایی و پنج حکایت سینه‌فیلیایی. آن‌چه می‌خوانید قسمتی است از فصل دوم کتاب با عنوان لحظه سینه‌فیلیایی و ادراک پانورامیک، آن‌جا که کیثلی از یکی از لحظه‌های سینه‌فیلیایی در فیلم اومبرتو دی، اثر ویتوریو دسیکا که آندره بازن درباره آن نوشته است سخن می‌گوید و این لحظه مربوط است به سکانس قهوه‌درست‌کردن در این فیلم: «به گفته بازن، این سکانس نیروی رئالیستی خود را از این واقعیت می‌گیرد که خیلی ساده از توالی‌ای از آنات ملموس و متمایز زندگی تشکیل می‌شود، آناتی که هیچ‌یک از آنها را نمی‌توان مهم‌تر از دیگری دانست. بازن در مقام ارائه مثالی برای حرف خود می‌نویسد، ما می‌بینیم که چطور آسیاب‌کردن قهوه به‌نوبه خود به مجموعه‌ای از لحظه‌های مستقل تقسیم می‌شود؛ برای مثال، وقتی او، خدمتکار، در را با نوک پای کشیده‌اش می‌بندد. همان‌طور که زن کارش را انجام می‌دهد دوربین حرکت پای او را دنبال می‌کند تا آنجا که تصویر سرانجام بر روی انگشتان پای او متمرکز می‌شود که دارند سطح خارجی در را لمس می‌کنند. بدین‌ترتیب، حتی در اینجا نیز، از بین رویدادهایی که تصور می‌شود واجد کیفیتی ویژه هستند، بازن روی رویدادی انگشت می‌گذارد که بیش از همه رویدادهای دیگر او را در چنگ خود گرفته، قبضه می‌کند، لحظه‌ای از تماس مادی: انگشتانی که در را لمس می‌کنند. این جزء نخست به‌خاطر کیفیت طبیعی و رئالیستی‌اش ارج نهاده می‌شود و سپس به‌خاطر شیوه غیرتحمیلی و عینی بازنمایی آن؛ اما ورای این تبیین‌ها و توجیهات انتقادی، آنچه باعث می‌شود این جزء برای بازن نیرویی ویژه و ارزشی اضافی داشته باشد کیفیت فیزیکی آن است. این رویداد مصداق بهترینِ لحظه‌های سینه‌فیلیایی است: تجربه‌ای حسانی از مادیت در ظرف زمان.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.