|

بازیگران بین‌المللی و نقش آنها

حسین آجورلو. تحليلگر سوريه

سال 1396 را مي‌توان سال ويژه‌ای در بحران هفت‌ساله سوريه ناميد که در ابتداي آن شاهد درگيري گسترده ميان طرفين درگير، به‌ویژه گروه داعش با ارتش سوريه و محور مقاومت در بحران سوريه بوديم و در انتهاي آن، شاهد تشديد روندهاي حل سياسي و آشتي ملي و همچنين تلاش طرفين براي تثبيت موقعيت ميداني و ارضي خود. در اين سال به‌تدریج چشم‌انداز پايان بحران سوريه نمايان شده و طرف‌هاي درگير با حفظ اختلافات اساسي خود، موقعيت‌هاي ميداني طرف‌هاي ديگر را بدون اعلام رسمي، به ‌صورت دوفاکتو به رسميت شناخته‌اند و سعي مي‌کنند باقي اختلافات و روندها را پاي ميز مذاکره حل‌وفصل كنند. اگر بخواهيم به تحولات سوريه در سال اخير بپردازيم، مهم‌ترين تحولات اين بحران را مي‌توان اين‌گونه بيان کرد: 1. سقوط داعش: گروه داعش که چند سالي امنيت منطقه غرب آسيا و جهان را با چالش روبه‌رو کرده بود، در سال 1396 تسلط خود را بر جغرافياي مشخصي در سوريه و عراق از دست داد و اين امر ريشه در تلاش جمهوري اسلامي ايران براي هماهنگ‌کردن جبهه‌هاي نبرد در عراق و سوريه در مبارزه با اين گروه داشته است. يکي از موفقيت‌هاي عمده جمهوري اسلامي ايران در سرکوبي داعش، توان هماهنگ‌کردن دو جبهه مبارزه با اين گروه در دو سوي مرز عراق و سوريه بود؛ به‌طوري‌که در زماني که ارتش عراق و نيروهاي مردمي عراق، موسوم به حشدالشعبي، در حال پاک‌سازي شهرها و مناطق خود در شمال غرب و غرب اين کشور بودند، ارتش سوريه و نيروهاي مقاومت نيز در حال پاک‌سازي شرق سوريه بودند؛ به‌طوري‌که با مديريت صحيح جمهوري اسلامي ايران، گروه داعش در دو سوي مرز تحت فشار قرار گرفت و ميدان عمل آن به‌شدت محدود شد و امروز مي‌توان سرنگوني ميداني این گروه را همان‌گونه که در نامه سردار قاسم سليماني به مقام معظم رهبري بر آن تأکيد شده بود، اعلام کرد. اين مديريت حتي رقبا و دشمنان جمهوري اسلامي ايران را وادار کرد نقش مثبت ايران و محور مقاومت را در مبارزه با تروريسم به ‌رسميت‌ بشناسند. 2. ابتکار روسيه و جمهوري اسلامي ايران و همکاري ترکيه در ايجاد مناطق کاهش تنش: از ابتداي بحران سوريه، طرح‌هاي مختلفي در راستای کاهش بحران ارائه شد که عموما به دليل اختلافات شديد طرفين درگير و کشورهاي حامي آنها، ناکام مانده بود. در سال 1395 مذاکرات آستانه شروع به کار کرد و بعد از نشست چهارم در ارديبهشت 1396، طرفين بر سر طرح ايجاد مناطق کاهش تنش توافق کردند. بر اساس اين طرح، چهار منطقه در استان‌هاي ادلب، درعا، قنيطره و ريف دمشق به ‌عنوان مناطق کاهش تنش انتخاب شدند و ارتش سوريه و گروه‌هاي معارض (به‌جز گروه‌هاي تکفيري داعش و فتح‌الشام يا همان جبهه‌ النصره سابق) با حمايت ويژه جمهوري اسلامي ايران، ترکيه و با نظارت ارتش روسيه اعلام آتش‌بس کردند. اين روند منجر به کاهش سطح تنش‌هاي نظامي و حتي برخي از همکاري‌هاي جزئي براي ضربه‌زدن به گروه‌هاي تکفيري شد. در ابتدا بسياري از ناظران اين طرح را بلندپروازانه مي‌پنداشتند و با توجه به حجم اختلافات طرف‌هاي درگير، امکان اجراي طرح را غيرممکن مي‌دانستند که مي‌توان با توجه به شرايط کنوني آن را موفق توصيف کرد که به حل تدريجي بحران سوريه کمک کرده است. 3. نقش حزب‌الله در پاک‌سازي مرزهاي شرقي لبنان: يکي از اقدامات مؤثر در بحران سوريه، پاک‌سازي مناطق شرقي لبنان، به‌ويژه منطقه عرسال، به دست حزب‌الله لبنان در اوايل مرداد 1396 است. اين منطقه به دليل نزديکي به مناطق ريف دمشق و همچنين کوهستاني‌بودن، تبديل به منطقه‌ای امن براي گروه‌هاي تروريستي براي ضربه‌زدن به امنيت سوريه و همچنين لبنان شده بود که با پاک‌سازي مناطق کوهستاني شرق لبنان، به‌نوعي گروه‌هاي تروريستی در ريف دمشق نيز دچار ضعف لجستيکي شدند و زمينه برای پيشروي‌هاي ارتش و نيروهاي مقاومت در اين مناطق فراهم شد که در نوع خود خدمت بزرگی به حفظ امنيت دمشق و استان ريف دمشق و همچنين لبنان بوده است. 4. فعال‌شدن ترکيه در معادلات ميداني شمال سوريه: يکي از تحولات سال 1396 در بحران سوريه، تحرکات ترکيه در شمال سوريه است که در اواخر سال، اخبار بحران سوريه را تحت ‌تأثير خود قرار داد. درباره ترکيه ذکر اين نکته ضروري است که اين کشور در ابتدا با اتخاذ راهبرد تغيير رژيم، به گروه‌هاي مختلف معارض، اعم از تکفيري و غيرتکفيري، کمک کرد تا بتوانند اهداف خود را تأمين کنند. در اين راه با کشورهاي حوزه خليج‌فارس ازجمله قطر و عربستان سعودي و همچنين ايالات ‌متحده آمريکا و فرانسه همکاري کرد. اين راهبرد در تعارض با راهبردهاي جمهوري اسلامي ايران و روسيه بود؛ به‌طوري‌که به‌تدريج زمينه تقابل نیز ايجاد شد. با گسترش همکاري آمريکا با کردها و همچنين جدي‌شدن مسئله کردي در اين کشور، به‌تدريج ترکيه به سمت تعديل راهبردها و همکاري با روسيه و جمهوري اسلامي ايران سوق داده شد؛ به‌طوري‌که مذاکرات آستانه که روند کندي را طي مي‌کرد، در سال 1396 تقويت شد. با پايان حضور ميداني داعش و جدي‌شدن مسائل کردي در عراق و سوريه و همچنين کاهش حمايت آمريکا از کردها در چند ماه اخير، ترکيه به اين سمت ترغيب شد که با رايزني طرف‌هاي منطقه‌اي و بين‌المللي، مسائل کردي را حل کند و مانع از شکل‌گيري يک واحد کردي متصل‌به‌هم در مرزهاي جنوبي ترکيه با سوريه شود. ترکيه عمليات خود را از غربي‌ترين کانتون کردي يعني عفرين که تحت نظر حزب اتحاد دموکراتيک سوريه (پ‌ي‌د) که ارتباطات ايدئولوژيکی با حزب کارگران کردستان ترکيه (پ‌ک‌ک) دارد، آغاز کرد و در تلاش است ارتباط ميان کانتون‌هاي کردي عفرين، کوباني و جزيره را قطع کند. درواقع ترک‌ها در نظر دارند در شرايطي که مذاکرات سوريه در جريان است، با تحرکاتشان موقعيت خود را در مذاکرات تثبيت و موقعيت کردها را متزلزل کنند. 5. مذاکرات گوناگون براي تقويت راه‌حل‌هاي سياسي: مذاکرات هشت‌گانه ژنو به ميزباني سازمان ملل و استفان دي ميستورا، نماينده سازمان ملل متحد در امور سوريه و مذاکرات 9گانه آستانه با حمايت جمهوري اسلامي ايران، ترکيه و روسيه و همچنين مذاکرات سوچي به ميزباني روسيه بين طرف‌هاي درگير در حال انجام است. در اين روندهاي سياسي، طرف‌ها اگرچه اختلاف‌نظر دارند ولي به نظر مي‌رسد به اين نتيجه رسيده‌اند که مي‌توانند بحران سوريه را کاهش دهند و تلاش دارند دوران انتقالي را ترسيم کنند که در آن، هم بشار اسد نقش داشته باشد و هم معارضان. به نظر مي‌رسد بیشتر طرف‌هاي داخلي و خارجي درگير در بحران سوريه، اين عقيده را دارند که اين کشور يک نظام حاکم با ساختار سياسي و اجتماعي است که ارزش‌ها، هنجارها و چارچوب‌هاي خاص خود را دارد و در خلأ سياسي و اجتماعي قرار ندارد که بتوان آن را به دلخواه خود تغيير داد. اکنون با توجه به تحولات هفت سال اخير و جنگ داخلي، اين ساختار با آسيب‌هايي روبه‌رو شده است و اگر اين ساختار دچار تحول و تغييرات اساسي شود، به نظر مي‌رسد ساختار سياسي و اجتماعي سوريه با فروپاشي روبه‌رو خواهد شد که اين امر آينده سياسي و اجتماعي اين کشور را مبهم خواهد کرد. به همين دليل، براي بازسازي سوريه بايد به سمت اصلاح اين ساختار سياسي و اجتماعي حرکت کرد تا هم به نظام سوريه آسيبی وارد نیاید و هم نقاط ضعف اين نظام بازسازي شوند. 6. تلاش ترامپ براي نشان‌دادن جديت در مبارزه با تروريسم: ايالات ‌متحده آمريکا بر اساس سياست‌هاي باراک اوباما سعي کرده بود از درگيرشدن جدي در بحران سوريه پرهيز کند و روند تحولات اين بحران را بر اساس استراتژي از راه دور کنترل کند. به همين دلیل به متحدان منطقه‌اي خود مانند ترکيه، قطر و اردن بهاي بيشتري داده بود، ولي با روي‌کارآمدن ترامپ، سياست آمريکا به سمت تقويت حضور از طريق حمايت نظامي از ارتش عراق براي مبارزه با داعش پيش رفت و در سوريه نيز به تقويت گروه موسوم به نيروهاي دموکراتيک سوريه که به‌نوعي پوشش سوري کردهاي سوريه بود، پرداخت و از آنها براي مقابله با داعش حمايت ويژه‌ای کرد و به‌اين‌ترتيب، در کنار عوامل ديگر شاهد تحت فشار قرارگرفتن داعش در عراق و سوريه بوديم. ترامپ که تلاش زيادي دارد تا به وعده‌هاي انتخاباتي خود عمل کند، سعي کرد با اين اقدامات به شعارهاي خود در برخورد جدي با داعش جامه عمل بپوشاند. 7. تشديد بحران اقتصادي سوريه: جنگ داخلي سوريه از سال 2011 باعث ازبين‌رفتن بیشتر منابع اقتصادي لازم براي توسعه اين کشور شده است. اقتصاد اين کشور بعد از بحران به‌شدت آسيب‌ ديده و نظام سوريه در اداره اقتصاد اين کشور با مشکلات فراواني روبه‌رو است. بر اساس آمارهاي بين‌المللي، اقتصاد سوريه از سال 2010 تا 2016 بيش از 70 درصد ارزش خود را از دست داده و همچنان در حال بدترشدن است. اقتصاد کشور سوريه در سال‌هاي اخير دچار تورم سنگينی شده؛ به‌طوري‌که ارزش ليره سوريه 12 برابر کاهش‌ يافته؛ يعني تورم هزارو200درصدي را تجربه کرده است. مردم اين کشور از فقر گسترده رنج مي‌برند؛ به‌طوري‌که تحقيقات صورت‌گرفته از سوی يک نهاد وابسته به سازمان ملل، نشان مي‌دهد نزديک به 83 درصد از مردم سوريه زير خط فقر هستند. در صورت تداوم بحران سوريه، اقتصاد اين کشور با مشکلی جدي روبه‌رو خواهد شد و اين وضعيت براي جامعه بين‌الملل يک تهديد جدي خواهد بود؛ زيرا بقاي نظام سياسي که بحران‌هاي اقتصادي آن جدي باشد با خطر فروپاشي از درون مواجه است. 8. آغاز روند بازسازي سوريه: مقامات سوريه با توجه به قدرت ارتش و نيروهاي مقاومت، به اين نتيجه رسيده‌اند که معارضان مسلح و گروه‌هاي تکفيري در بهترين شرايط و همراهي حاميان خارجي خود، توان ايجاد تحولی جدي را در جبهه‌هاي گوناگون ندارند و همين‌طور براي آزادسازي مناطق تحت تصرف گروه‌هاي تکفيري و تروريستي و حفظ توان دفاعي و عملياتي نيازمند صبر استراتژيک همراه با برنامه‌ريزي‌ هستند که اين موضوع ممکن است چند سالي طول بکشد. بشار اسد در سال 1395 با انتخاب يک تکنوکرات و مهندس برق (عماد خميس) به‌ نخست‌وزيري سوريه، نشان داد دنبال آغاز روند بازسازي در سوريه است؛ زيرا اوضاع سوريه نسبت به قبل باثبات‌تر شده است و مردم خواستار رسيدگي دولت به امور مردم، اقتصاد و روند اجراي پروژه‌هاي عمراني و سرمايه‌گذاري هستند. به نظر مي‌رسد دولتمردان سوري هم‌راستا با تقويت ارتش، اکنون براي تثبيت اوضاع معيشتي و خدماتي مردم مناطق تحت نفوذ خود نيز عزمي جدی دارند تا زمينه را براي بهبود شرايط و بازگشت آوارگان به مناطق مسکوني خود فراهم کنند. در اين راستا، شاهد آغاز و اوج‌گيري روند بازسازي سوريه به‌ويژه در امور زيرساختي‌ای مانند برق‌رساني به مناطق مختلف در سال 1396 بوده‌ايم و قراردادهايي با برخي طرف‌هاي خارجي مانند روسيه و جمهوري اسلامي ايران در زمينه بازسازي منعقد کرده‌اند. در جمع‌بندي مطالب بايد گفت بحران سوريه در سال‌هاي اخير از يک‌ سو دستاورد خاص ميداني نداشته، موجب افزايش اختلافات ميان گروه‌هاي معارض سوري و همچنين حاميان خارجي آنها شده و همين امر زمينه تضعيف روزافزون ايشان را فراهم کرده است و از سوي ديگر، روند رو به نزول گروه‌هاي تکفيري مسلح مانند گروه داعش و جبهه فتح‌الشام در عراق و سوريه موجب تضعيف بيش‌ازپيش اين گروه‌ها در بحران سوريه شده است و زمينه را براي پاک‌سازي بيشتر مناطق تحت تسلط تکفيري‌ها و تروريست‌ها از سوی نظام سوريه فراهم کرده است. موفقيت‌هاي اخير نيروهاي مسلح سوريه و گروه‌هاي مقاومت، باعث تقويت موضع نظام سوريه در ابعاد داخلي، منطقه‌اي و بين‌المللي شده است؛ زيرا از يک‌ سو در صحنه داخلي و بين‌المللي، نظام سوريه را به‌ عنوان يک نظام امنيت‌ساز معرفي کرده که در مبارزه با تروريسم تکفيري به‌نوعي با ارزش‌هاي بين‌المللي در موضوع مبارزه با تروريسم منطبق است و همين امر موجب کسب مشروعيت بيشتر اين نظام در جامعه بين‌الملل شده است. از سوي ديگر، نظام سوريه بعد از نزديک به هفت سال مبارزه با تروريسم تکفيري و تحمل هزينه‌هاي فراوان، همچنان از قدرت عملياتي فوق‌العاده‌اي برخوردار است و توان اجراي عمليات در اين سطح را داراست و به‌اين‌ترتيب اين موفقيت‌ها نشان داد راهبردهاي تغيير نظام در سوريه با شکست مواجه شده است. اگر جامعه بين‌المللي ازجمله کشورهاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي خواستار ريشه‌کني تروريسم، حل بحران آوارگان، جلوگيري از فروماندگي دولت در سوريه و جلوگيري از يک بحران انساني هستند، فارغ از اهداف سياسي و امنيتي خود، بايد اقدام عاجلي براي کمک به اين کشور بحران‌زده انجام دهند تا از تبعات منفي آن براي منطقه و جهان جلوگيري کنند. جمهوري اسلامي ايران نيز باید در حد مقدورات خود به اين روند کمک كند تا در سال 1397 شاهد کاهش بيشتر بحران سوريه باشيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.