امير حاجرضايي از کارشناسي مسابقات فوتبال ميگويد
چرخهايم را روان ميکنم
امير حاجرضايي، مربي سابق تيم ملي، يکي از شناختهشدهترين کارشناسان تلويزيوني است. بيان شيوا، اطلاعات درست ورزشي در کنار اشراف به حوزههاي اجتماعي و فرهنگي موجب شده تا حاجرضايي نسبت به همکارانش متفاوت به نظر بيايد. پس از ظهور عادل فردوسيپور در تلويزيون ايران، همکاري مؤثر فردوسيپور و حاجرضايي باعث جلوه بيشتر اين مرد سفيدموي فوتبال ايران شد. حاجرضايي يکي از محبوبترين کارشناسان فوتبالي سه دهه اخير فوتبال ايران بوده است. او سالهاست که براي تحليل مسابقات مهم داخلي و خارجي به تلويزيون دعوت ميشود و همواره سعي ميکند در گفتارش فقط يک فوتبالي صرف نباشد. اولين حضور امير حاجرضايي در تلويزيون در قواره يک کارشناس به 31 سال قبل برميگردد. «اولين باري که به عنوان کارشناس به تلويزيون رفتم، براي مسابقات جام جهاني 1986 بود. تلويزيون تصميم گرفت براي پخش مسابقات از کارشناس استفاده کند. يك تست قبل از مسابقات گرفته شد. اولين ديداري که به عنوان کارشناس حضور داشتم، ديدار ايتاليا- بلغارستان بود. ايتاليا قهرمان دوره قبل بود و ديدار افتتاحيه را انجام ميداد». اين مربي فوتبال پس از آن دوره جام جهاني به کارشناس ثابت مسابقات فوتبال تبديل شد. بسياري از مسابقات مهم داخلي و خارجي در اين سه دهه با تحليل امير حاجرضايي روي آنتن رفته است. جام جهاني 2018، نهمين جام جهانياي خواهد بود که حاجرضايي به تحليل آن ميپردازد. در شروع کار حاجرضايي به عنوان يک چهره تلويزيوني فضا متفاوت با الان بود. از سبک گزارشگري و تحليل گرفته تا نحوه دسترسي به اطلاعات مسابقات. حاجرضايي درباره منابعش در دهه 60 ميگويد: «در آن زمان واقعا دسترسي به اطلاعات سخت بود. برادرم ساکن آلمان بود و گهگاه از او کمک ميگرفتم. او برخي منابع را برايم فکس ميکرد». در آن دوره سبک استفاده از کارشناس اينگونه بود که گزارشگر حين گزارش خود از کارشناس سؤالهايي ميپرسيد و او هم توضيح ميداد. روشي که چندان مورد پسند حاجرضايي نيست. «روش مورد علاقه من اين است؛ قبل بازی بين دو نيمه و در پايان بازي صحبت کنم. به نظرم صحبت حين بازي، زيبايي مسابقه را ميگيرد».
ويژگيهاي يک کارشناس به مرور زمان نحوه تحليل حاجرضايي هم متفاوت شده است. او معتقد است هماکنون که با تکنولوژي سيستم بازي دو تيم قبل از بازي نمايش داده ميشود، ديگر خيلي ضرورت ندارد براي پيداکردن سيستم بازي دو تيم تحقيق زيادي کرد. او عنوان ميکند که براي حضور در هر مسابقه ساعتها براي آمادهشدن وقت ميگذارد. در اين ميان اين سؤال پيش ميآيد؛ يک کارشناس ششدانگ چه ويژگيهايي بايد داشته باشد؟ «واقعا قضيه ساده نيست؛ اينکه شما فقط فوتبال را بشناسي کافي نيست. بايد در کنار دانستن فوتبال، مطالعات عميق اجتماعي داشته باشيد. من خودم شخصا زماني که براي سينما ميگذارم، بيشتر از فوتبال است. من بارها گفتهام که سينما چقدر به فوتبال نزديک است. بايد خيلي مطالعه داشته باشي، سوار بر کلمات باشي و توان مانور روي ادبيات را داشته باشي. دو فاکتور صدا و چهره دست کارشناس يا گزارشگر نيست اما در زمينههاي ديگر بايد در سطح بالايي باشد. قدرت کلام، نفوذ کلام و دايره واژگان همه مهماند. نبايد حين تحليل از لغات تکراري استفاده کني و به دنبال فعل و فاعل بگردي. در کنار اينها، يک فاکتور بسيار مهم موجزگويي است. بايد سريع و تلگرافي نظر بدهي و از صحنه فاصله بگيري. خلاصهگويي، سريعگويي، موجزگويي، رساننده و کوبنده صحبتکردن واقعا مهم است». حاجرضايي همواره سعي کرده يک فوتبالي صرف نباشد. فوتبال را با سينما، فرهنگ، سياست و موضوعات اجتماعي گره ميزند. از صحبتهايش مشخص است که در حوزههاي ديگر هم اطلاعات قابل توجهي دارد و فردي اهل مطالعه است. همين مشخصات او را از بقيه متفاوت کرده است. «در اين سالهاي بازنشستگي کارم نوشتن، ديدن و خواندن است، سينما ميروم، فيلم خيلي ميبينم و گهگاه مينويسم. مجموعه اين کارها باعث ميشود که صيقل بخورم. چرخهايم روان شود. البته تا جامعه چه قضاوتي درباره کارم بکند». سرککشيدن به عرصه فرهنگ و سينما کار سادهاي هم نيست. حاجرضايي ولي اين کارِ همراه با خطر را پذيرفته است. «جامعه مچگير است. اشتباه کني مچت را ميگيرند. يک بار فردي از من ايراد گرفت که به جاي ويتوريو پوتزو، سرمربي ايتاليا در جام جهاني 1982 گفته بودم ماريو پوتزو، نويسنده فيلمنامه «پدرخوانده»». اين کارشناس 71ساله تأکيد دارد كه تلاش او انتقال شيوا و جذاب تحليلهايش به مخاطب است. «آقاي دکتر الهيقمشهاي نه جوان هستند نه سيماي آنچناني دارند اما آنچنان شيرين صحبت ميکنند که فرصت نميکني از کنار تلويزيون عبور کني. مدام در حال بازکردن يخهاي برف هستند. نمونه بارز ديگرش عادل فردوسيپور است. اطلاعات را با شيريني يا گزند خاصي به مخاطب ارائه ميکند». عواقب کارشناسي در اواخر دهه 70 و دهه 80 زوج فردوسيپور-حاجرضايي يک زوج ايدهآل براي طرفداران فوتبال بود. آنها در گزارش و تحليل يک فوتبال بسيار با هم هماهنگ بودند. حاجرضايي دراينباره توضيح ميدهد: «در واقع شما بايد با گزارشگر يک پينگپنگ انجام دهيد که براي بيننده جذاب باشد. من خودم شخصا کارشناسيهاي گفتوگومحور را ميپسندم. از دل اين گفتوگوها ميشود جذابيت ايجاد کرد». همين پينگپنگها باعث شد تا حاجرضايي يکي از کارشناسان اصلي برنامه 90 باشد. بهويژه در دهه 70 و 80 که تحليل مسابقات هم جزء برنامه بود. تحليلهايي که گهگاه براي حاجرضايي دردسر هم ايجاد ميکرد. او درباره انتقادهايي كه بعضي اوقات از او ميشد، گفت: «من يک ترازو دارم؛ آن هم صداقت است. تلاش ميکنم با بضاعتي که دارم از صداقت فاصله نگيرم. اگر يک مربي را دوست نداشته باشم؛ چنانچه به هر دليلي تيمش دارد خوب بازي ميکند، نميتوانم انتقاد کنم. نميتوانم براي يک مربي که رفيق گرمابه و گلستان است اما تصميماتش اشتباه است نوشابه باز کنم. بايد با اثر کار داشته باشم نه خالق اثر. من اشتباه داشتهام، خيلي هم داشتهام اما هرگز،هرگز غرض نداشتهام. بله، بارها پيش آمده که باعث دلخوري و نارضايتي شدم. بعد از مسابقه به اين نتيجه رسيدم اگر از يک کلمه معادل ملايمتر استفاده ميکردم، بهتر بود. بايد ملايمسازي کرد. داستان بنشين و بفرما و آن يکي كلمه است. بهتر است از بفرما استفاده کرد». حاجرضايي درباره اينکه کدام مسابقهاي که آن را تحليل کرده در ذهنش نقش بسته است، ميگويد: «بازي فرانسه و برزيل بود در جام جهاني 1986. آقاي شفيع گزارشگر بود و من کارشناس. سرعت بازي آنقدر بالا بود که من جا ميماندم. متوجه گذر زمان نميشدي. اگر الان اين بازي پخش شود، من قبول نميکنم حين بازي صحبت کنم. يک صحبت ميتواند شيريني يک مسابقه را تلخ کند يا يک مسابقه تلخ را شيرين کند».
مقايسه گزارشگران امير حاجرضايي گزارش تمامي گزارشگران ايراني را ديده و شنيده است. در دوره جوانياش مسابقات را با گزارش نسلاوليها تماشا کرده است. پس از انقلاب هم با اکثر گزارشگران به نحوي همکار بوده است. او درباره تحول در گزارشگري ايران ميگويد: «در دوران جوانيام راديو بود و زندهياد بهمنش با آن بيان شيواي خود بازيها را گزارش ميکرد. پس از آمدن تلويزيون و شروع پخش مسابقات فوتبال، نسل اول گزارشگران فوتبال هم پديد آمدند. فعاليت آنها تا جام جهاني 1978 ادامه داشت. پس از انقلاب يکسري از اين گزارشگران به خارج از کشور مهاجرت کردند. برخي ديگر هم مثل سابق نميتوانستند به کار خود ادامه دهند. در واقع تغييرات در نسل و سبک گزارشگري در ايران متأثر از تحولات جامعه بود. در هر صورت بايد گفت کيفيت گزارشگري کنوني با کيفيت گزارش آن دوران قابل قياس نيست. دليل اين تفاوت، حضور تکنولوژي است. اطلاعات نسل اول گزارشگران محدود بود. آن زمان يک هفتهنامه کيهان ورزشي وجود داشت که پس از آن دنياي ورزش هم اضافه شد. منبع و مأخذ بيشتر گزارشگران هم همين نشريات بودند. در حال حاضر تکنولوژي باعث شده اکثر گزارشگران هم بهروز باشند. در واقع در نسل اول داشتن اطلاعات جامع و بهروزبودن شما را متمايز ميکرد و در عصر کنوني مهارت انتقال اطلاعات يک عامل مهم است چراکه از نظر کسب اطلاعات همه در سطح بالايي قرار دارند. اين تحول از حدود سال 2000 پس از فراگيرشدن تکنولوژيهاي نوين مانند اينترنت به وجود آمد و باعث شد در امر گزارشگري هم تحول ايجاد شود». حاجرضايي معتقد است هميشه در بين گزارشگران فوتبال ايران نوسان زيادي وجود داشته است. «بههرحال چه در نسل اول گزارشگران و چه در بين نسل کنوني بودند کساني که بر اساس آن عشق و علاقهاي که به اين کار داشتند، افراد متمايزي بودند. من نميخواهم از کسي نام ببرم ولي در هر دورهاي هستند گزارشگراني که چندان مناسب نيستند و با گزارش ضعيف يا متوسط خود جذابيت يک بازي را خدشهدار ميکنند. در سوي ديگر گزارشگراني چه در گذشته و چه الان هستند که واقعا دلنشيناند». برخي معتقد هستند گزارشگران دهه 50 ايران تسلط بهتري روي ادبيات فارسي داشتند اما حاجرضايي چنين نظري ندارد. «از نظر سبک سخنگفتن نميتوان تفاوت چنداني قائل بود و تفاوت ملموسي وجود نداشت. البته استاد بهمنش کمي استثنا بودند؛ ايشان با مهارت بالا و اشراف به فنون کشتي مسابقات کشتي را گزارش ميکرد؛ در گزارش فوتبال هم صداي گرمي داشت. گزارشگر علاوه بر اينکه بايد اطلاعات زيادي داشته باشد، بايد از دايره واژگان وسيعي هم بهره ببرد. اين از الزامات گزارشگري است؛ چه در گذشته چه الان».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.