|

بررسي وضعيت امداد و نجات در شرايط بحراني

اگر مردم نباشند، حاکميت نمي‌تواند

ايران کشوري بحران‌خيز است؛ زلزله، سيل، توفان، رانش زمين، حريق، ريزش ساختمان‌ها و... امسال سه زمين‌لرزه اوضاع را در استان‌هاي کرمانشاه، کرمان و البرز از شرايط عادي خارج و اين نکته را عيان کرد که هنوز آمادگي لازم را براي مقابله با حوادث طبيعي نداريم. محمد بيات، معاون سابق عمليات آتش‌نشاني تهران و شاهين فتحي، معاون عمليات سازمان امداد و نجات جمعيت هلال‌احمر به‌عنوان دو متخصص حوزه امداد و نجات درباره کمبودها و راهکارها صحبت کرده‌اند تا بدانيم چگونه بايد خود را براي حوادث احتمالي بعدي آماده کنيم و اکنون در چه حد از آمادگي هستيم.

کشور ما کشوري حادثه‌خيز است. حوادث طبيعي زيادي رخ مي‌دهد و گسل‌هاي فراواني که در جاي‌جاي کشور وجود دارد، اين مسئله را به ما گوشزد مي‌کند که بايد آماده باشيم؛ يک آماده‌باش هميشگي! آيا در چنين وضعيتي قرار داريم؟ فتحي: من صحبت‌هايم را با اين توضيح آغاز مي‌کنم که در حوادث خاص ما نياز به امداد و نجات خاص هم داريم. سازمان‌ها و نهادهایي که حادثه‌خيز هستند، بايد متولي عمليات امدادي هم داشته‌ باشند. آنها امدادرساني را در مرکز آغاز مي‌کنند تا نيروهاي کمکي هم برسند. مثلا شرکت مترو، خودش به‌صورت تخصصي مديريت بحران دارد. خب حالا چرا بايد اين اتفاق بيفتد؛ چون هر شغلي متخصص بحران خودش را لازم دارد. در مترو شرايطي هست که همه امدادگران آن را نمي‌شناسند و تخصصي در آن ندارند. براي کنترل موتورها و تونل‌ها بايد مهندسان متخصص باشند. اين‌گونه توضيح دهم همان‌طور که هر بيماري دکتر متخصص خودش را مي‌خواهد، هر بحراني هم مديريت خاص خودش را دارد و متخصصان خودش را مي‌خواهد. به‌همين‌دليل تأكيد مي‌شود هر شرکتي که ممکن است بحراني داشته‌ باشد يا دچار حادثه شود، قطعا بايد مديريت بحران هم داشته باشد تا امدادگران ديگر به محل برسند. شرايط بحران مترو با بقيه موارد فرق دارد. بايد ساختاري داشته باشد و عملياتي با همان ساختار در آنجا انجام دهند. بيات: به نظر من اولين کاري که بايد در حوادث انجام داد، ايمن‌سازي منطقه‌است و اين ايمن‌سازي ممکن نيست؛ مگر با کمک اعضاي آن محل. آتش‌نشان، امدادگر هلال‌احمر يا اورژانس هرکدام در قسمت خاصي مي‌توانند کمک کنند. در حوادثي مانند ريزش معدن يا حوادث مترو يا جاده‌اي حتما بايد متخصص خاص همان اتفاق در آنجا باشد. مثلا اگر يک شرکت خودروسازي آتش بگيرد، متخصصانی آنجا هستند که مي‌دانند چه موادی در محل آتش گرفته و از چه موادي براي اطفاي آن استفاده شود. بنابراين من هم با اين نظر موافقم که هر حادثه‌اي متخصص خاص خودش را مي‌خواهد. سؤال درباره بحران‌هاي عمومي است. بحراني مثل پلاسکو، آتش‌سوزي در خودروسازي، مواد پتروشيمي يا معدن يورت مشخص است که با توجه به وضعيت خاص بايد مديريت خاص هم داشته‌ باشد؛ يعني در حادثه معدن بايد امدادگر معدن وجود داشته‌ باشد و صاحب معدن موظف است اين امدادگران را هميشه در محل داشته‌ باشد. مسئله اصلي درباره حوادثي است که فراگيرتر است، مثل زلزله يا سيل که طيف گسترده‌اي از مردم درگير آن هستند؛ در اين‌جور موارد چطور بايد مديريت کرد؟ فتحي: در اين حوادث چرخه مديريت بحران با ستاد بحران است اما نقش مردم بسیار پررنگ است. اينجاست که مي‌بينيم حلقه مفقوده آموزش است، نبود آموزش فقط بي‌احتياطي و بي‌مسئوليتي مسئولان نبوده بلکه از نظر من مردم هم تمايلي به يادگيري در اين زمينه ندارند. مردم بايد در محيطي که زندگي مي‌کنند، نسبت به شناسايي مخاطرات پيرامونشان اقدام کنند. وقتي مردم متوجه شدند چه خطراتي آنها را تهديد مي‌کند، افکار آنها به سمتی مي‌رود که چگونه با آن کنار بيايند و آن را کنترل کنند. سطح دانش مردم نسبت به حوادث پيرامونشان بسيار پايين است. اين را به‌راحتي مي‌توان از وضعيتي که در زلزله‌هاي اخير به وجود آمد، فهميد. ما در سال 93 تحقیقی در اين زمینه انجام داديم که نشان مي‌داد سطح آگاهي مردم در اين خصوص نزديک به 10 درصد است؛ اين سطح آگاهي يعني فاجعه. دليل اين اتفاق هولناک چيست؟ فتحي: دليل آن اين است که مردم نسبت به موضوعات اطرافشان حساسيتي ندارند. اگر حساسيت بود، قاعدتا اضطرابي که از آن به‌عنوان اضطراب مفيد نام مي‌بريم، به‌وجود مي‌آمد. اضطراب مفيد اضطراب ناشي از آگاهي نسبت به حادثه است که باعث مي‌شود فرد خود را نسبت به آن ايمن کند؛ فرد به سمتي مي‌رود که اقدامي انجام دهد. اين اتفاق زماني رخ مي‌دهد که مردم نسبت به مسئله حساس شوند و تشنه آموزش باشند. متأسفانه اين مسئله در کشور ما وجود ندارد. مردم اهميت موضوع آموزش را در اين خصوص درک نکرده‌اند. اگر مرکزي هم بخواهد آموزشي بدهد، مردم براي يادگيري اقدام نمي‌کنند. اگر نقش مردم پررنگ‌تر باشد و بدانند در چرخه مديريت بحران همه وظيفه برعهده حاکميت نيست بلکه بر‌عهده خودشان است، قطعا وضعيت تغيير خواهد کرد. در حوادثي مثل زلزله اولين کساني که مي‌توانند کمک کنند، خود مردم هستند. قوي‌ترين تيم‌هاي امداد هم تأخير خواهند داشت؛ خصوصا در شرايط خاص مانند همين تهران که وقتي زلزله آمد عملا خيابان‌ها قفل شد و امکان تردد وجود نداشت. ما معتقديم در راستاي توسعه کشور در اين حوزه هم بايد بيشتر کار کنيم و مردم به اين امر توجه بيشتري کنند. قاعدتا اگر علاقه‌مندي به فراگيري بيشتر شود، در مرحله آمادگي وضعيت بهتري خواهيم داشت اما متأسفانه در هر دو مرحله مقابله و آمادگي که مردم نقش مهمي دارند، اطلاعات مردم بسيار کم است و تلاشي هم براي بالابردن آن نمي‌شود. بيات: به نظر من بايد بحران را ملي ديد. وقتي آتش‌نشاني يا هر ارگان ديگري مي‌رود سر يک حادثه، دستگاه‌هاي زيادي بايد شرکت کنند و هماهنگي ميان اين دستگاه‌ها بايد انجام بگيرد. مثلا فرض کنيد آنفلوانزا به يک بحران در کشور تبديل مي‌شود. با اينکه وزارت بهداشت بيشترين درگيري را با اين مسئله دارد اما فقط وزارت بهداشت متولي آن نيست. از رسانه‌ها تا ارگان‌هاي ديگر مسئول هستند و هرکسي بايد در حوزه خودش همه تلاشش را بکند. درحالي‌که در کشور ما هيچ بحراني ملي محسوب نمي‌شود. هر مديري مي‌خواهد دستگاه زير نظر خودش را از توبيخ دور کند، بنابراين همه توان خود را به کار نمي‌گيرد؛ در‌حالي‌که در برخي بحران‌ها بايد قانون داشته باشيم که همه دستگاه‌ها موظف هستند تمام توان خود را بگذارند و براي آن هم بايد پاسخ‌گو باشند. در حوادثي مثل سيل و زلزله همه ارگان‌ها بايد مسئول باشند و آموزش ببينند و نسبت به آموزشي که ديده‌اند پاسخ‌گو باشند؛ اما اين اتفاق نیفتاده است. آشفتگي و سردرگمي وجود دارد. آيا اصلا مشخص شده چه ارگاني مسئول اصلي است؟ وقتي نيروهاي داوطلب خود را معرفي مي‌کنند، آيا مشخص است که بايد به کدام ارگان مراجعه کنند و کدام منطقه را مديريت کنند؟ به‌عنوان کسي که سال‌ها در بحران‌ها حضور داشته‌ام، مي‌گويم چنين مکاني در هيچ بحراني به‌درستي وجود نداشته است. سازماني که مديريت بحران را برعهده دارد، بايد اختيارات کامل هم داشته باشد. مثلا اين‌طور نباشد که بگويد من نمي‌دانم آتش‌نشان‌ها کجا بروند يا اورژانس کجا را پوشش دهد. مشکل مديريت بحران در کشور ما دقيقا در همين نقطه است که گفتم. نقش آموزش و آگاه‌کردن مردم نسبت به حوادث بر‌عهده چه کسي است و بايد چطور انجام شود، مثلا در کشور ژاپن که بيشتر از کشور ما درگير مسئله زلزله است، مي‌بينيم که مردم خيلي با آرامش با موضوع برخورد مي‌کنند. فتحي: آموزش در اين زمينه يکي از پايه‌هاي توسعه است اگر در مقام مقايسه با کشور ژاپن برآيم، بايد بگويم آنها در مرحله آمادگي خوب کار کردند و مخاطرات پيرامون را شناسايي کردند. يکي از اصلي‌ترين مخاطراتشان سونامي يا زلزله بوده است؛ بنابراين ساخت‌وساز را طوري انجام دادند که آسيب زلزله‌هاي بالاي شش ريشتر هم بسيار جزئي است. مردم اطمينان دارند که اگر آرامش خود را حفظ کنند، مشکلي براي آنها به وجود نمي‌آيد. مردم خود را با حاکميت همراه کرده‌اند. ما در مرحله آمادگي، کشور پرريسکي هستيم و ريسک بالايي داريم و به نظر مي‌رسد متولي کار در آگاهي‌دادن به مردم حاکميت است اما يادمان باشد همه جاي دنيا بحران زماني کنترل مي‌شود که مردم مديريت بحران و برخورد با آن را بلد باشند. زيرساخت‌هاي ما در هيچ حادثه‌اي مناسب نيست و اين مشکل‌آفرين است. ما بايد قاعدتا نسخه مديريت بحران هر پروژه‌اي را داشته باشيم و بر اساس آن عمل کنيم. نکته بعدي باز هم مردم هستند. آنها هم در زمان خريد و معامله يک ساختمان به ايمني آن هيچ توجهي نمي‌کنند، در‌حالي‌که در کشورهاي موفق در حوزه بحران مردم در اين زمينه بسيار حساس هستند؛ اما آيا مردم ايران در زمان خريد خانه به اين آيتم که خانه چقدر در برابر زلزله يا آتش‌سوزي مقاوم است و ايمني دارد توجه مي‌کنند؟ آيا اصلا مرکزي وجود دارد که مردم از آن کارشناس بخواهند تا ريسک خانه را در برابر حوادث مشخص کند؟ وقتي که چنين آگاهي‌ای وجود ندارد و مردم هم تمايلي به دريافت اين آگاهي ندارند، تلفات زياد خواهد بود. البته من نمي‌خواهم منکر اين شوم که مردم در شرايط اقتصادي بد مجبور هستند که يک گزينه را انتخاب کنند و به مسائل ديگر توجه نمي‌کنند اما اگر ساختمان‌هاي پرريسک خريداري نشود، قطعا سازندگان مجبور مي‌شوند يا آن ساختمان را ايمن کنند يا اينکه در ساختمان‌هاي بعدي ايمني را رعايت کنند. قاعدتا حاکميت در مسئله آمادگي بايد ورود پيدا کند. بايد در بحث ايمن‌سازي ساختمان‌ها بسيار سخت‌گير عمل کند. اما حرف اين است که تا وقتي مردم نسبت به حوادث آگاهي نداشته باشند، اين سختگيري‌ها هم فايده‌اي نخواهد داشت. مثلا وقتي گفته شود تا زماني که خانه ضدزلزله ساخته نشود پايان کار نمي‌دهيم، فرد با اينکه خودش خانه را مي‌سازد و خودش در خانه زندگي مي‌کند، باز هم مي‌گويد چيزي نمي‌شود! هرچقدر هم تلاش کنيم تا زماني که علاقه‌مندي به يادگيري مسائل نيست، راه به جايي نمي‌بريم و مديريت رفتار مردم در زمان حادثه به‌سختي انجام مي‌گيرد. شما به بحث آموزش براي مردم اشاره کرديد. نکته خيلي مهمي که در اين مسئله وجود دارد خيل جمعيتي است که وقتي يک حادثه رخ مي‌دهد، به سمت محل حادثه مي‌روند. خب اين امر مشکلات بسيار بدي را به وجود مي‌آورد و ارگاني که مسئوليت فرماندهي را بر عهده دارد، جلوي اين موضوع را نمي‌گيرد. مسئوليت آموزش مردم با کدام ارگان است که چنين کوتاهي‌ای صورت گرفته است؟ فتحي: من همچنان مي‌گويم حلقه مفقوده آموزش است؛ علاقه و آموزش دو حلقه مفقوده است. نمي‌توان گفت فقط يک ارگان مسئول است، مثلا نمي‌توانيم بگويیم فقط آموزش‌وپرورش بايد به دانش‌آموزان ياد دهد که در مواقع بحران چه کنند؛ علاوه بر آموزش‌وپرورش بايد رسانه‌ها هم کمک کنند. صداوسيما بسيار در اين امر مي‌تواند کمک‌کننده باشد اما چقدر براي آموزش مردم در اين زمينه وقت گذاشته‌ است. البته نکته‌اي هم هست که نبايد آن را فراموش کنيم. کارهاي زيادي انجام مي‌گيرد اما نکته اينجاست که اين کارها منسجم نمي‌شود. شايد هر ارگاني به‌صورت خاص کاري انجام مي‌دهد ولي آن‌قدر اين کارها پراکنده است که ديده نمي‌شود يا از دست مي‌رود. براي کشور پرخطري مثل ايران که چهار گوشه آن چند ماه است که مي‌لرزد، مجبوريم يک برنامه منسجم داشته‌ باشيم. از مهد کودک تا دانشگاه مدام بايد گوشزد کنيم، مردم را با علم روز در اين زمينه آشنا کنيم و از آنها بخواهيم مرتب آمادگي خود را چک کنند. ما در اين زمينه به‌شدت ضعف داريم و بايد اين مسئله را حل کنيم. اگر بتوانيم آگاهي مردم را در اين زمینه بالا ببريم، قطعا از آشفتگي‌های هنگام حادثه مي‌کاهيم. بايد الگوي رفتاري در شرايط بحران به مردم ارائه دهيم تا بتوانند تبعيت کنند. در اين صورت اضطراب آنها کم خواهد شد. وضعيت خوبي در اين زمينه نداريم. بگذاريد مثالي برايتان بزنم. در سال 93 پژوهشي انجام داديم درباره اينکه مردم چه چيز را خطر اصلي در زندگي مي‌دانند. بالاترين رتبه اين حوادث به تصادفات رانندگي تعلق گرفت. اين در حالي است که زلزله و سيل خطر بسيار شديدتري را براي تهران دارند. مردم تهران در اين زمينه هيچ آگاهي‌ای نداشتند. اين واقعا نگران‌کننده ‌است. با توجه به مطالعات انجام‌شده متخصصان مي‌گويند زلزله قطعا در تهران رخ مي‌دهد؛ چرا مردم نبايد نسبت به اين مسئله آگاهي داشته باشند و ايمني خود را در نظر بگيرند؟ خب در اين زمينه بايد آموزش بدهيم. نتايج اين پژوهش يک زنگ خطر واقعي است؛ خطر بزرگي شهر ميليوني تهران را تهديد مي‌کند و مردم از آن غافل هستند. حتي زماني که زلزله‌اي خفيف تهران را لرزاند، ديديم چه اتفاقي افتاد. خيابان‌ها به هم ريخت، چند روزي جو احساسي به وجود آمد و بعد دوباره در خاموشي فرو‌رفتيم؛ در‌حالي‌که نبايد اين‌طور باشد. يک چيز را نبايد فراموش کنيم؛ حوادثي مثل زلزله طبيعي است، آماده‌نبودن ما غيرطبيعي است. بيات: اجازه بدهيد من درباره رفتار مردم در زلزله تهران چيزي بگويم. ببنيد اين کاملا طبيعي است وقتي شهري با بحران روبه‌رو مي‌شود، مردم سعي مي‌کنند از شهر خارج شوند؛ بنابراين نبايد خرده گرفت که چرا مردم به پمپ‌بنزين‌ها مي‌روند و صف‌هاي طولاني به وجود مي‌آيد. اين کاملا طبيعي است که مردم بخواهند خود را از خطر دور کنند. آنچه غير‌طبيعي است، انتظاراتي است که گاه مردم از امدادگران دارند. در همه جاي دنيا در مواقع بحران ابتدا مردم هستند که همديگر را نجات مي‌دهند؛ آنها هستند که خودامدادگري مي‌کنند. همان کساني که آوار روي سرشان ريخته و زلزله‌زده هستند، اقوام و دوستان خود را از زير آوار بيرون مي‌کشند. بنابراين ما بايد به مردم ياد بدهيم چطور به یکديگر امدادرساني کنند. چون اين يک واقعيت است که در بهترين شرايط هم ساعت‌ها طول مي‌کشد تا امدادگر به محل برسد و زمان طلايي از دست مي‌رود. در ژاپن سال 1975 زلزله شديدي آمد که تعداد زيادي کشته برجاي گذاشت. از آن حادثه به بعد بود که به مردم آموزش داده شد، ساختمان‌ها ايمن شد و تلفات تقريبا به صفر رسيد. ما در ژاپن زلزله هشت‌ريشتري هم داشتيم که ساختمان‌ها آسيب جزئي ديده‌اند و تلفات از انگشتان يک دست کمتر بوده‌ است. بايد در ايران هم به اين استاندارد برسيم و اين امر ممکن نمي‌شود؛ مگر اينکه حوادث را يک امر ملي ببینيم و همه ارگان‌ها با آن درگير شوند. شما ناآگاهي مردم را عامل اصلي بالارفتن تلفات مي‌دانيد، در‌حالي‌که اولا هيچ نظمي در آموزش‌دهي وجود ندارد و دوم اينکه مکان‌هاي امن را به مردم معرفي نمي‌کنيد. مثلا در همين دو لرزه اخير تهران مردم نمي‌دانستند که به کجا پناه ببرند. مثلا صحبت سوله بحران بود که اصلا مردم نمي‌دانستند اين سوله‌هاي بحران کجاست. فتحي: مکان‌هايي که گفته مي‌شود به‌عنوان پايگاه پشتيباني امداد و نجات در نظر گرفته شده، محلي براي رجوع مردم نيست؛ اينها در ادامه يک پروژه تحقيقاتي ايجاد شد تا پايگاه درون‌شهري ايجاد شود که در زمان آمادگي بتوانند محل هماهنگي و استقرار نيروهاي عملياتي باشند و اينها به هيچ عنوان مرکز اضطراري مردم نبود اما قاعدتا با اين وضعيت تهران در زمان بحران نياز به محلي براي اسکان اضطراري مردم وجود دارد. البته شهرداري مکان‌هايي را به‌عنوان مکان اسکان اضطراري پيش‌بيني کرد و نقشه محلاتی که کشيده‌اند، محل و منافذ باز را هم نقشه‌کشي کرده‌اند. اين کار خوبي است اما نبايد انتظار داشته باشيم که همه چيز آماده باشد؛ نه اين‌طوري نيست. در تهران با اين جمعيت قوي‌ترين تيم‌هاي عملياتي هم نمي‌توانند کاري بکنند. مردم بايد خودشان کاري بکنند؛ امکانات دپو کنند، چون قطعا حاکميت نمي‌تواند پاسخ‌گو باشد. بايد به اين توسعه‌يافتگي برسيم که مردم خودشان به فکر نجات خودشان باشند. چندبار تمرين کنند با هم هماهنگ باشند که بعد از حادثه چطور همديگر را پيدا کنند. زلزله اين‌بار تهران در شب بود، خانواده در کنار هم بودند؛ هميشه اين‌طور نيست. اگر زلزله در روز اتفاق بيفتد، بچه‌ها مدرسه هستند، پدر و مادر در محل کار هستند، ممکن است يکي هم در خانه باشد، اعضاي خانواده بايد بدانند در اين مواقع کجا جمع شوند و اين قرار را همين حالا با هم بگذارند. محل ملاقات و رسيدن و استقرار را هماهنگ کنند و همديگر را پيدا کنند و تمرين شود تا اين بحران‌ها را خودشان مديريت کنند. شما توجه داشته ‌باشيد در همين حادثه اخير مردم ماشين سوار شدند، به خيابان آمدند و خيابان‌ها بسته شد. خب در اين شرايط اگر فاجعه‌اي بود و ساختماني فروريخته بود، چطور مي‌شد امدادرساني کرد! رفتارهاي هيجاني مردم خودش مشکل ايجاد مي‌کند. يک نکته عجيب که من در همين حادثه اخير ديدم، اين بود که برخي سوار ماشينشان بودند و در پارکينگ خانه داخل ماشين نشسته‌ بودند! يادمان باشد وقتي زلزله تخريبي اتفاق بيفتد، این کار اصلا مشکلي را حل نمي‌کند. شايد يک پيش‌لرزه ما را از خانه بيرون بکشد اما اگر واقعا زلزله به‌گونه‌اي باشد که تخريب کند، امکان فرار نيست؛ بنابراين پناه‌گيري يک آيتم مهم است که بايد به مردم ياد بدهيم. خروج اضطراري و تخليه اضطراري يک بخش مهم است که مردم نسبت به آن آگاهي ندارند. بايد به آنها آموزش لازم را بدهيم و واقعيت اين است که يک ارگان بار آموزش را نمي‌تواند به دوش بکشد. بايد همه ارگان‌ها نسبت به اين موضوع اقدام کنند. هلال‌احمر طرح‌هايي را داده است که مربيان کار‌بلد به خانه‌ها مي‌روند، اطلاعات را مي‌گيرند و نحوه پناه‌گيري و خروج را آموزش مي‌دهند. در مدارس طرح‌هايي وجود دارد، در سازمان پيشگيري طرح مدارس و مديريت بحران رايزني‌هايی شده که در متن کتاب‌هاي درسي آموزش زلزله آورده شود و به‌عنوان يک واحد درسي در دانشگاه هم لحاظ شود. اما به نظرم بايد اين اتفاقات سلسله‌اي و وابسته به هم باشد. جامعه هدف کاملا شناسايي شود و خانواده‌ها نسبت به اين امر آماده باشند. پرداختن به زيرساخت‌ها و اينکه هر پروژه‌اي يک پيوست مديريت بحران داشته باشد، مي‌تواند کار‌گشا باشد. بيات: من نکته‌اي را مي‌خواهم اضافه کنم. خيلي از اين کارها بسيار ساده‌ است. باز هم مثال ژاپن را مي‌زنم؛ در ژاپن هر فردي که ماشين دارد، يک کيت مخصوص امداد در ماشينش دارد. اين يک امر جاافتاده در کشور ژاپن است، چون زلزله‌خيز است. مردم ساختمان‌هاي ايمن دارند و به ايمني ساختمان‌هايشان هم اطمينان دارند. زمان زلزله به‌جاي ترس مي‌دانند کجا پناه بگيرند. ضمن اينکه اگر آواري هم باشد، مي‌دانند در ماشين‌هايشان کيت مخصوص دارند که مي‌تواند آنها را چندين روز زنده نگه‌ دارد و از آن استفاده کنند اما در ايران اين کيت‌ها وجود دارد؟ اصلا مردم مي‌دانند کيت مخصوص زلزله چيست؟ رسانه‌ها فقط به هيجان مردم مي‌پردازند. بگذاريد از شما خبرنگاران انتقاد کنم. مثلا دو يا سه ساعت بعد از زلزله سر‌پل‌ذهاب خبرنگار به محل رفته و از فرد زلزله‌زده و بحران‌زده که آواره و شوکه شده مي‌پرسد به شما چادر داده‌اند! اين واقعا سؤالي است که خبرنگار بايد بپرسد؟ آن هم سه ساعت بعد از حادثه! وقتي خبرنگاران ما آگاهي لازم را ندارند، بنابراين توقع را بالا مي‌برند و اضطراب و نارضايتي را بين مردم زياد مي‌کنند؛ در‌حالي‌که خبرنگاران بايد خبرنگاري بحران بلد باشند. بايد بدانند سه ساعت بعد از حادثه در استانداردترين کشورها هم تازه ستاد تشکيل مي‌شود. اول امدادگران سعي مي‌کنند زمان طلايي را از دست ندهند و بعد به سمت توزيع کالا مي‌روند. آنها اول سعي دارند زنده‌ها را بيرون بکشند. خبرنگار بايد بداند که در بحران اين فرد بحران‌زده‌ است که مديريت را بر دست مي‌گيرد؛ در همه جاي دنيا بيشترين تعداد زنده‌های پيداشده در زلزله‌ها را مردم نجات داده‌اند. بالاي 90 درصد از نجات‌يافته‌ها به دست خود بحران‌زده‌ها نجات پيدا مي‌کنند؛ اين يک اتفاق جهاني است. حالا فرض کنيد خبرنگار اين را نداند و به سراغ مردم برود و با سؤالش از يک فرد شوکه‌شده توقعي را در او و بينندگان ايجاد کند که چه بحراني درست مي‌شود؟ همين مي‌شود که مردم بي‌اعتماد مي‌شوند. شهروندان مي‌گويند اينها که کاربلد نيستند، خودمان برويم. خودشان مي‌آيند و بعد هم بحران شديدتر مي‌شود. در زلزله کرمانشاه ديديم آن‌قدر ترافيک بود که اقلام امدادي را نمي‌شد به مردم رساند! خبرنگاران بايد بدانند با رفتارشان چه توقعاتي را در مردم به وجود مي‌آورند. نکته بعدي در رفتار ما مديران است. روابط عمومي و اطلاع‌رساني به اندازه خود مديريت بحران اهميت دارد. هر ارگاني براي خودش آمار مي‌دهد، آخر هم معلوم نمي‌شود تعداد کشته‌ها و زخمي‌ها چقدر است و مرتب شايعه به وجود مي‌آيد. مديران و دستگاه‌ها هم اشتباه مي‌کنند؛ در زمان بحران وقت کار است نه مصاحبه. يک ارگان مسئول اطلاع‌رساني و ساماندهي خبرنگاران زبده مي‌شود و بقيه هم کارشان را مي‌کنند. حالا در بحران‌هاي ما موضوع برعکس شده و همه در حال اطلاع‌رساني هستند؛ آن هم با وجود شبکه‌هاي اجتماعي که هرکس خودش صاحب رسانه شده و مرتب در بحران، بحران درست مي‌کنيم. درباره همگرايي سازمان‌ها با هم بگوييد. آيا اين همگرايي وجود دارد؟ فتحي: همگرايي و هماهنگي مسئله خيلي مهمي است که در زمان بحران بايد در دستگاه‌ها ايجاد شود. در زلزله کرمانشاه سريع تشکيل شد و دستگاه‌ها با تمام توان آمدند. در کليت بايد همگرايي باشد اما بحث اين است که در آموزش هم بايد همگرايي وجود داشته باشد. نقشي که مردم مي‌توانند در حوادث طبيعي داشته باشند، فقط با آموزش است. ما در مسائل لجستيک استانداردها را هم داريم و فقط آموزش را نداريم؛ نکته‌اي که به اندازه پشتیباني لجستيک ما مهم است. براي آموزش هم هيچ مرکزي بهتر از صداوسيما نيست. صداوسيما بايد نسبتش را با آموزش مردم مشخص کند. يکي از کارگروه‌هايي که ما تشکيل داديم مربوط به صداوسيماست و کارگروه اطلاع‌رساني شبکه‌هاي مجازي محل مناسبي براي آموزش مردم نيستند و اطلاعات اشتباه مي‌دهند. هشدار مي‌دهم، ما فرصت‌هاي زيادي از دست داديم و هرچه مي‌گذرد ديرتر مي‌شود. ما به‌عنوان کساني که در فرايند پاسخ هستيم، نگراني زيادي داريم. کشور به طرز بي‌سابقه‌اي در حال لرزش است، اگر حادثه بزرگ‌تري اتفاق بيفتد، بايد چه کار کنيم؟ ما تجربه عمليات امداد و نجات در شهر بزرگ صنعتی را نداريم. با اين وضعيت ما با مشکل مواجه خواهيم شد. استاندارد دنيا اين است که در سال 2050، جمعيت شهرنشين دنيا70 به 30 نسبت به روستاها مي‌شود و خيلي سال است که ما از اين مرز گذشته‌ايم و حواشي شهرها فربه شده‌اند و مکان مطمئني نيست. خطرپذيري ما زياد شده‌ است، خطرات ما را تهديد مي‌کند و امکان عمليات سخت مي‌شود. بيات: من هم فکر مي‌کنم مردم بايد خودشان فکري بکنند. بايد به سمت شهرهاي خلوت بروند و آنجا کسب و کار ايجاد کنند. ايمني ساختمان‌ها را بالا ببرند و هميشه براي حادثه آماده باشند و خود امدادگر بشوند؛ اين بهترين و سريع‌ترين راه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.