|

در عصر چاپگرهاي سه‌بعدي چه خواهد گذشت؟

روزي كه مفهوم صنعت و توليد دگرگون مي‌شود

عرفان کسرايي.پژوهشگر مطالعات علم و فناوري در دانشگاه کاسل

ده‌ها سال آينده کساني که صفحات اين سالنامه را از گوشه آرشيو کتابخانه‌ها پيدا کرده و ورق مي‌زنند، ايده‌ها و ديدگاه‌هاي ما درباره فناوري‌هاي آينده را قضاوت خواهند کرد. همان‌گونه که ما امروز آرشيو نشريات، روزنامه‌ها و مجله‌هاي قديمي را زيرورو مي‌کنيم و از لابه‌لاي آنها اطلاعات تاريخي جالبي بيرون مي‌کشيم. مرور مجله‌هايي که از ظهور تکنولوژي‌هايي مانند دستگاه فاکس (به فارسي دورنگار)، پيام‌نما (teletext)، تلفن همراه، سامانه موقعيت‌ياب جهاني (GPS)، کمودور 64، واکمن سوني و نظاير آن خبر مي‌دادند، از جهات گوناگون هيجان انگيز است. در بين صفحات نشريات قديمي، يادداشت‌هايي را مي‌توان يافت که نويسندگان و مترجمان در آنها با شور و حرارت بسيار از ظهور تکنولوژي‌هاي جديد و تغيير چهره جهان در دهه‌هاي پيش‌رو صحبت مي‌کردند. روزنامه‌نگاران علمي با اشتياق فراوان از اختراع دستگاهي مثل فاکس خبر مي‌دادند که با قراردادن کاغذي از يک سو، مي‌توان تصوير آن را در چشم‌به‌هم‌زدني در آن سوي دنيا دريافت کرد. از اختراع مايکروويو يا از فراگيرشدن شبکه جهاني اينترنت که با کمک آن مي‌توان کامپيوترهاي دنيا را با يکديگر مرتبط کرد، مي‌نوشتند و درباره‌ پيامدهاي ظهور اين تکنولوژي‌ها گمانه‌زني مي‌کردند. اين درست همان کاري است که ما امروز انجام مي‌دهيم و درباره تکنولوژي‌هايي مي‌نويسيم که هنوز در مراحل شکل‌گيري اوليه هستند و چه‌بسا براي آيندگان که اين متن را مي‌خوانند، کاملا عادي و روزمره شده باشد. پرينترهاي سه‌بعدي با وجود آنکه اينک حدود سه، چهار دهه از اختراع آن گذشته است، يکي از همين اختراعات انقلابي است که استفاده از آن در آينده‌اي نه‌چندان دور، بخشي از زندگي روزمره انسان خواهد شد.

سير تکامل چاپگرها در 60 سال پرينتر يا همان چاپگر حدود 70 سال پس از اختراع آن تغيير و تحولات بسياري را تجربه کرده است. از زمان اختراع چاپگرهاي جوهرافشان در سال 1951 تا چاپگرهاي ليزري در 1969 و چاپگرهاي حرارتي در سال 1972 ميلادي هرساله تکنولوژي‌هاي جديدتري پا به ميدان گذاشته‌اند. احتمالا بسياري از ما از دوران تحصيل ابتدايي خود به ياد داريم که معلم سؤالات امتحاني را در يک مومي‌استنسيل مي‌نوشت و سپس دور سيلندر دستگاه پلي‌کپي مي‌پيچيد و با چرخاندن دسته سيلندر به‌صورت دستي يا توسط يک دينام، سؤالات را تکثير مي‌کرد. در سال 1981 يعني حدود 37 سال پيش تحول بزرگي در ايده اصلي پرينت رخ داد. «چارلز هال» (Charles W. Hull) روش جديدي را ابداع کرد که حدود چهار سال بعد از آن به يک ايده عملي تبديل شد. چاپگر سه‌بعدي برخلاف چاپگرهاي معمولي که همه چيز را روي کاغذ چاپ مي‌کردند، يک بعد اضافي داشت که به دنياي واقعي شبيه بود. بعد سوم يعني عمق يا ارتفاع. ايده «چارلز هال» از زمان ابداع تا ورود به بازار تا سال 1988 زمان لازم داشت. هرچند تکميل آن و رفع نقايص و بالابردن دقت چاپگرهاي سه‌بعدي عملا دهه‌ها زمان برد و به‌خصوص از سال 2010 به حيطه‌هايي وارد شد که احتمالا «چارلز هال» حتي تصورش را هم نمي‌کرد. در سال‌هاي اخير چاپگرهاي سه‌بعدي کاربردهايي پيدا کرده‌اند که تا پيش از اين کمتر کسي انتظار آن را داشت. از هنر و طراحي گرفته تا معماري و صنايع بسته‌بندي و قالب‌‌سازي در مهندسي، از صنايع اتومبيل گرفته تا صنايع هوافضا و کارهاي آزمايشگاهي و حتي پزشکي و دندان‌پزشکي به زودي تحت‌تأثير اين تکنولوژي نوين قرار خواهند گرفت. طرح‌هاي سه‌بعدي جايگزين طرح‌هاي دوبعدي روي کاغذ خواهند شد و همگان با استفاده از چاپگرهاي سه‌‌بعدي مي‌توانند به سرعت از هر طرح اوليه‌اي يک ماکت عيني و قابل لمس پرينت کنند. توانايي پرينترهاي سه‌بعدي خارق‌العاده است. قطعه توپر باشد يا توخالي، تفاوتي نمي‌کند. اين چاپگرها مي‌توانند هر طرحي را حتي صرف‌نظر از ميزان انحنا و قوس آن شبيه‌سازي کنند. ساخت اندام‌هاي مصنوعي و اعضاي پرينت‌شده بدن از قلب و کبد گرفته تا کليه و رگ‌ها، دنياي پزشکي را متحول خواهد کرد. پرينت خودرو و ساختمان هرچند هم‌اکنون نيز عملي شده، روزي به يک روال عادي در دسترس همگان قرار خواهد گرفت و مفهوم صنعت و توليد را دگرگون خواهد كرد.

انقلابي در پزشکي با پيشرفت‌هاي بزرگ علمي پزشکي به‌ويژه در مهندسي پزشکي، فناوري نانو و سلول‌هاي بنيادي اميدهاي تازه‌اي براي درمان بسياري از بيماري‌ها و همچنين غلبه بر معلوليت‌‌ها شکل گرفت. اگر اعضاي بدن بتواند با همان ابعاد واقعي و با استفاده از فناوري زيستي توليد شود، شاهد يک انقلاب بزرگ در پزشکي خواهيم بود. ممکن است اين مسئله براي خوانندگاني که اين سالنامه را پس از چند دهه از آرشيو کتابخانه‌ها بيرون آورده و ورق مي‌زنند، کاملا عادي و بخشي از زندگي روزمره باشد، اما براي ما در سال 1397 خورشيدي، هنوز فناوري آينده محسوب مي‌شود و از تصور اينکه چنين فناوري‌اي روزي در دسترس همگان قرار خواهد گرفت، حيرت‌زده‌ايم. چاپگرهاي سه‌بعدي مي‌توانند کارهايي را انجام دهند که پزشکي امروز هنوز قادر به انجام آنها نيست. ساخت اندام‌هاي مصنوعي يا پيوند اعضا‌ به شکل کنوني آن در زمانه ما هنوز با مشکلات فراواني روبه‌روست. مشکلاتي که به گفته دانشمندان، کليد حل آن در به‌کارگيري فناوري چاپگرهاي سه‌بعدي پيدا شده است. هر روز خبرهايي از توسعه فناوري پرينترهاي سه‌بعدي ما را به کارآمدي اين روش اميدوارتر مي‌کند. برخي از اين پروژه‌ها از مراحل آزمايش اوليه نيز فراتر رفته‌اند و سال پيش بود که پژوهشگران دانشگاه صنعتي مونيخ TUM و دانشگاه LMU از يک پيشرفت بزرگ در توليد قلب پرينت‌شده انسان خبر دادند و اعلام کردند که با استفاده از يک روش جديد، موفق به پرينت سه‌بعدي سلول‌هاي زنده قلب شده‌اند. اينکه قلب مصنوعي سه‌بعدي پرينت‌شده، از سلول‌هاي بنيادي استخوان لگن بيمار گرفته و به او پيوند زده شود، يک انقلاب بزرگ در پزشکي ايجاد خواهد کرد. همين اواخر يک شرکت چيني به نام «Revotek» از طراحي يک چاپگر به کمک فناوري زيستي و سلول‌هاي بنيادي خبر داد که در 10 دقيقه قادر است يک رگ 10متري را پرينت کند. به بيان ساده، جوهر اين پرينتر سلول‌هاي بنيادي خواهد بود و مکانيسمي طراحي شده که اين سلول‌هاي بنيادي در فرايند چاپ زنده نگه داشته شوند. شيوه انقلابي در توليد اعضاي بدن که راه را براي چاپ سه‌بعدي‌ کبد و ساير اعضاي بدن باز خواهد کرد. جالب اينجاست که فناوري چاپگرهاي سه‌بعدي تقريبا در هر شاخه‌اي از پزشکي و درمان کاربرد خود را پيدا خواهد کرد. دانشمندان حتي اميدوارند با کمک سلول‌هاي بنيادي و فناوري موسوم به جوهرهاي زيستي براي پرينترهاي سه‌بعدي راهي براي ساخت اندام غضروفي بدن مانند بيني، گوش يا غضروف‌هاي مفاصل پيدا کنند. اين ايمپلنت‌هاي چاپي مي‌توانند بيني، گوش و زانوي آسيب‌ديده را ترميم كنند و به بيماراني که از صدمات غضروفي و دردهاي ناشي از ورم مفاصل رنج مي‌برند، ياري برسانند. حتي از همه اينها مهم‌تر کاربرد اين تکنولوژي در پرينت پوست است. ساخت پوست به کمک فناوري چاپگر سه‌بعدي مي‌تواند سهم مهمي در حفظ جان افراد در سوانح سوختگي و تصادفات ايفا کند. جراحان اورژانس که با کمک فناوري‌هاي کنوني هيچ راهي براي نجات برخي بيماران اورژانسي ندارند، در آينده با استفاده از اين فناوري جان بسياري از بيماران را نجات خواهند داد. اين چاپگرها به قدري پيشرفته خواهند بود که نه‌تنها ساختار پوست بلکه فوليکول‌هاي مو، غدد عرق و همين‌طور ساير پيچيدگي‌هاي پوست انسان را با همان ويژگي اصلي پرينت خواهند کرد. مهم‌ترين دستاورد اين فناوري براي پزشکان اين خواهد بود که خطر پس‌زدن پيوند توسط سيستم ايمني بدن نيز وجود نخواهد داشت. پزشکان اميدوارند با استفاده از چاپگرهاي سه‌بعدي و جوهرهاي آن که از سلول‌هاي خود بيمار گرفته مي‌شود، اندام‌هاي آسيب‌ديده بيماران را ترميم و با نمونه سالم پرينت‌شده جايگزين کنند. بسياري از اين روش‌ها که انقلابي در پزشکي به وجود خواهد آورد، هم‌اکنون در مراحل آزمايشي در حال توسعه و تکميل است و ديري نمي‌پايد که چاپگرهاي سه‌بعدي، به بخشي از تجهيزات عادي بيمارستان‌ها و مراکز درماني تبديل شوند. دنياي سازه و مهندسي چاپگرهاي سه‌بعدي همه چيز را پرينت خواهند کرد. تقريبا چيزي وجود ندارد که بتوان تصور کرد، اما از پرينت‌شدن در امان بماند. حتي صحبت بر سر پرينت سه‌بعدي خودروها، ساختمان‌ها، پل‌ها و سازه‌هاي عظيم است. چند سال پيش شرکت لوکال‌موتورز رقابتي برگزار کرد که هدف آن توسعه فناوري پرينت خودرويي بود که قابليت استفاده معمولي در جاده و خيابان داشته باشد. پژوهشگران همان زمان اعلام کردند که خودروي «LM3D Swim» مي‌تواند از سال 2016 به‌تدريج به توليد انبوه برسد و به قيمت 53 هزار دلار سفارش داده شود. هرچند بهينه‌سازي چنين خودرويي عملا ممکن است سال‌هاي سال زمان لازم داشته باشد، اما مسئله بر سر اين است که ما در زماني زندگي مي‌کنيم که تکنولوژي پرينت سه‌بعدي يک سازه‌ پيچيده مانند خودرو در دست انجام است. اين انقلاب در توليد و صنعت يادآور انقلاب صنعتي اول و دوم است. انقلاب‌هاي صنعتي که بر پايه به‌کارگيري نيروي بخار و مکانيکي‌کردن توليد و حرکت شکل گرفتند. در جريان دومين انقلاب صنعتي اين برق و الکتريسيته بود که پا به ميدان گذاشت. از نظر تاريخ علمي به‌کارگيري چاپگرهاي سه‌بعدي يادآور انقلاب صنعتي دوم است که انسان موفق شد الکتريسيته و مغناطيس را به خدمت خود درآورد. بشر در چنين دوراني به‌خصوص با ظهور «ماکسول»، «فارادي»، «تسلا» و «اديسون» اشتياق فراواني به برقي‌کردن تجهيزات مکانيکي پيدا کرد. به بيان ديگر انسان در پي آن برآمد تا هر چيزي را که تا آن زمان با نيروي ماهيچه‌اي يا مکانيکي يا با نيروي بخار کار مي‌کرد، الکتريکي کند. چکش‌هاي مکانيکي، توربين‌ها، موتورها، چرخ‌خياطي‌ها، اتوها و اساسا هر چيزي که مکانيکي بود، در اين دوره الکتريکي شد. نظير اين تحول را اينک مي‌توان در ظهور فناوري نوين پرينترهاي سه‌بعدي مشاهده کرد. اينک اين فناوري پرينتر سه‌بعدي است که روز به روز گسترش پيدا مي‌کند و از ساختمان‌سازي گرفته تا فضانوردي را تحت ‌تأثير خود قرار خواهد داد. مدتي پيش آژانس فضايي اروپا (اسا-ESA) اعلام کرد که قصد دارد در طرح‌هاي آينده خود با کمک چاپگرهاي سه‌بعدي، در ماه ساختمان‌سازي کند؛ چاپگرهايي که اجزاي ساختماني را با استفاده از مصالح موجود در خود ماه مي‌سازند و نه با مصالح انتقال‌يافته از زمين. اخبار و گزارش‌هايي که از پرينت ساختمان‌هاي مسکوني يا اداري روي زمين منتشر مي‌شود، فوق‌العاده هيجان‌برانگيز است. خانه‌‌اي در نزديکي شهر مسکوي روسيه که در کمتر از يک روز پرينت شده است. يک خانه واقعي با هزينه حدود 11 هزار دلار که ديوارهاي بتوني آن به صورت يکجا توسط پرينت سه‌بعدي چاپ شد و کار کارگران تنها اين بود که سقف ساختمان را نصب و فضاي داخلي را تميزکاري کنند. تکنولوژي چاپ سه‌بعدي ساختمان (Construction 3D Printing) بدون ترديد انقلابي در صنعت ساختمان ايجاد خواهد کرد. خانه‌هايي که سريع و با قيمت نسبتا مناسب در تعداد انبوه مي‌تواند ميليون‌ها نفر را صاحبخانه کند و حتي با ضايعات کمي که از خود به جاي مي‌گذارد، به حفظ بهتر محيط زيست هم کمک کند. مهندسان سازه يک مزيت ديگر هم در چاپگرهاي سه‌بعدي ساختمان مي‌بينند. پرينت ساختمان دست آنها را در طراحي باز مي‌گذارد و به آنها اين امکان را مي‌دهد که به راحتي قسمت‌هايي از ساختمان را با منحني و قوس طراحي کنند. همچنين با ترکيب کامپوزيت و سيمان و بتون سازه‌هايي طراحي خواهد شد که ساختن آنها به صورت سنتي زمان زيادي مي‌برد، اما چاپگرهاي سه‌بعدي تقريبا همه اين مشکلات را از سر راه بر‌مي‌دارد.

تحولي در هنر مدرن هنر همواره در بستر زمان مفهوم متغيري داشته است. از موسيقي گرفته تا نقاشي و معماري، مدام سبک‌هاي جديد هنري پا به ميدان گذاشته‌اند و حتي مکاتب هنري از فناوري‌هاي روز نيز تأثير پذيرفته‌اند. اينک هنرمنداني از سراسر دنيا با استفاده از فناوري چاپگرهاي سه‌بعدي، طرح‌هاي بديع و خلاقانه‌اي خلق کرده‌اند. در وب‌سايت «Shapeways» مي‌توان تعداد بسياري از ايده‌هاي خلق آثار هنري با بهره‌گيري از فناوري چاپگر سه‌بعدي را پيدا کرد. چند ماه پيش «نيک اروينک» (Nick Ervinck) آثار هنري پرينت‌شده خود را در نمايشگاهي در شهر بلنگنبرگ بلژيک به نمايش گذاشته بود. جلوه‌اي تازه از هنر مدرن که در آن از يک فناوري مدرن استفاده شده است. هنر معماري و مجسمه‌سازي تنها هنرهايي نيستند که تحت‌تأثير ظهور اين فناوري مدرن قرار گرفته‌اند. هنر آشپزي هم ممکن است در آينده با بهره‌گيري از پرينترهاي سه‌بعدي، غذاهاي پرينت‌شده را در سراسر جهان به مردم عرضه کند. يک شرکت فناوري بريتانيايي به نام «Food Ink» طرحي مبني بر ايجاد يک رستوران سيار را در ذهن مي‌پروراند که بر اساس آن نسل جديدي از رستوران‌ها و سرو غذاها در جهان را معرفي کند. پرينت سه‌بعدي غذاها با دستور پخت مشخص که لايه به لايه چاپ و حتي تزيين خواهند شد، در اختيار مشتري قرار خواهند گرفت؛ از پيتزا گرفته تا همبرگر و حتي دسر شکلاتي تزيين‌شده بر سر ميزي که حتي خود نيز با استفاده از فناوري چاپگرهاي سه‌بعدي پرينت شده است. باري! ظهور فناوري‌هاي جديد در دوره‌هايي از تاريخ‌، سبک زندگي بشر روي زمين را به صورتي باورنکردني تغيير مي‌دهد. چهره‌ جهان قبل و بعد از عصر بخار به صورت شگفت‌آوري دستخوش تغيير شد. اينترنت و گوشي‌هاي هوشمند همراه، اپليکيشن‌ها و شبکه‌هاي اجتماعي سبک زندگي ما را در مقايسه با نسل‌هاي قبلي به شکل حيرت‌‌انگيزي تغيير داد. خوانندگاني که نيم‌قرن ديگر اين متن را مي‌خوانند، به اينترنت، فيس‌بوک و اينستاگرام و به گوشي‌هاي لمسي هوشمند ما به ديده ابزارها و تکنولوژي‌هاي قديمي و ازمدافتاده و ابتدايي نگاه خواهند کرد. جهاني که در آن حتي ممکن است چاپگرهاي سه‌بعدي که امروزه براي ما رؤياي آينده است نيز يک فناوري قديمي به شمار بيايد و تکنولوژي‌هايي ظهور کند که امروز حتي در ذهن ما نيز نمي‌گنجد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.