|

نگاهي متفاوت به شخصيت «لطفي‌زاده» و گوشه‌هايي از زندگي او در گفت‌وگو با «محمد جمشيدي»

دانشمندي كه مليتش هم فازي بود

پويا باقري

نام او «لطفي» است و نام خانوادگي‌اش «زاده». به اين نام شهرت جهاني دارد که او را در فارسي به «لطفي‌زاده» مي‌شناسند. اين درواقع نسخه ساده و فرنگي‌شده «لطفعلي رحيم‌اوغلوعسکرزاده» است و در انگليسي Lotfi A. Zadeh. او مبتکر منطق فازي است که انقلابي در رياضي، تکنولوژي و صنعت به پا کرد. پدرش «رحيم‌علي عسکرزاده» روزنامه‌نگار و بازرگان، از اهالي اردبيل و خبرنگار روزنامه «ايران» بود که به باکو رفته بود و مادرش «فانيا کوريمان» پزشک کودکان يهودي روس. «لطفي» تحصيلات دبستان خود را در همين شهر و به زبان روسي آغاز کرد. زماني که 10ساله بود، پدر و مادر لطفي، در پي قحطي و نايابي ناشي از سياست‌هاي تعاوني‌سازي دوران «ژوزف استالين»، باکو را ترک و به ايران و شهر تهران مهاجرت کردند. لطفي در دبيرستان البرز و دانشکده فني دانشگاه تهران دانش آموخت. از او زندگي‌نامه بسيار نوشته‌اند که يافتنش در اينترنت سخت نيست. از اين رو شايد آشنايي با برخي ديگر از زواياي زندگي او خالي از لطف نباشد. آنچه مي‌خوانيد گپ‌وگفتي دوستانه با دوست ديرينه اوست که پس از مدتي جست‌وجو، ايشان را در تگزاس آمريکا يافتم. 49 سال دوستي با لطفي. از او درخواست مصاحبه کردم که با صفايي که ويژه شيرازي‌هاست، پذيرفت. آنچه در ادامه مي‌آيد، گفت‌وگويي است با پروفسور «محمد جمشيدي» از دريچه‌ کامپيوتر از ملبورن به تگزاس، درباره شخصيت لطفي و گوشه‌هايي از زندگي او.

آقاي پروفسور جمشيدي شب شما بخير و خوشحالم که با شما گفت‌وگو مي‌کنم. در ابتدا لطفا خودتان را معرفي كنيد. روز شما بخير و همچنين! محمد جمشيدي هستم، متولد 1323 در شيراز. در سال 1342 به آمريكا رفتم. دوره ليسانس، فوق‌ليسانس، دكترا و فوق‌دكترا را در آمريكا در مدت هفت سال طي كردم. درواقع دبيرستان را كه تمام كرديد، به آمريكا رفتيد. بله. در بازگشت در دانشگاه شيراز، ابتدا استاديار و بعد از دو سال دانشيار شدم. در آن دوره دانشگاه شيراز بعد از شش سال، مرخصي مطالعاتي مي‌داد. يك سال با IBM نيويورك كار كردم و مرخصي‌ام تمديد شد كه شش ماه بيشتر در نيويورك و سه ماه هم در دانشگاه تكنولوژي دانمارك پژوهش کردم. در راه برگشت به ايران استاد دانشگاه بودم. كمي بعد از انقلاب دوباره به آمريكا برگشتم و مدت 27 سال استاد ممتاز دانشگاه نيومكزيكو بودم و از سال 2006 به بعد كرسي استادي دانشگاه تگزاس در سن‌آنتونيو را دارم. قبل از انقلاب چه سالي به ايران برگشتيد؟ سال 1355، دو سال قبل از انقلاب. در اين مدت در صنعت هم كار كردم. در زيمنس فرانسه، جنرال‌موتورز، IBM نيويورك و كلرادو و در ناسا هم حدود 10 سال مشاور بودم و هفت سال در مركز اصلي ناسا در واشنگتن به‌طور خيلي كم خدمت مي‌كردم. مثلا به صورت 70 ساعت در سال همكاري داشتم. مدتي كوتاه هم در اولين پروژه رفتن به مريخ در پاسادناي كاليفرنيا جزء مشاوران علمي پروژه بودم. مدتي هم براي وزارت انرژي آمريكا مشاوره دادم. خوشبختم كه تقريبا حدود 70 دانشجوي دكترا تربيت كرده‌ام. يكي از اين دانش‌آموختگان، دکتر «محمد اکبرزاده»، در دانشگاه فردوسي مشهد استاد كامل و پروفسور است. دانشجويان من در 22 كشور دنيا هستند كه همگي استاد شده‌اند. ابتداي آشنايي‌تان با پروفسور لطفي‌‌زاده به چه صورت بود؟ تقريبا 25ساله بودم كه با ايشان آشنا شدم. آن زمان در اواخر دوران دانشجويي دكترا در دانشگاه ايلينوي آمريكا بودم. 49 سال است كه ايشان را مي‌شناسم. اما بيشتر آشنايي و نزديكي من بعد از انقلاب بود، وقتي كه در سال 1979 برگشتم و روي منطق فازي كار كردم و چند اختراع هم براي بهبود تصويرهاي كامپيوتري به ثبت رساندم. من بارها و به روش‌هاي مختلف براي لطفي مراسم ‌بزرگداشت برگزار كرده‌ام. در 1992 در شهر سانتافه نيومكزيكو كنفرانسي را به افتخار ايشان تشكيل دادم كه از سراسر آمريكا و حتي اروپا و ژاپن هم دوستان شركت كردند و از آن به بعد نام ايشان را پدر منطق فازي گذاشتم. در 20 سال اخير با همسرش تا حدودي نزديك و مثل پسرشان بودم. همسر لطفي داستان زندگي دراماتيكي دارد. لطفي‌ در باكو به دنيا آمده، از پدري اردبيلي و مادري روس. مادرش متخصص اطفال بوده و بعد از 10 سال زندگي در باكو تصميم گرفتند به تهران بيايند. در دبيرستان جردن كه بعدها البرز شد، ثبت‌نام كرد و به صورت اشتباه ايشان را سه، چهار كلاس بالاتر نام‌نويسي مي‌كنند؛ در نتيجه در 21سالگي در سال 1321 دانشكده‌ فني را تمام مي‌كند. آن زمان متفقين ايران را به هم ريخته بودند و محمدرضا تازه شاه شده بود و پدرش را به جزيره موريس در آفريقاي جنوبي تبعيد كرده بودند. ايشان براي اداره ارتش زميني آمريكا در تهران كار مي‌كرد. بعد از دو سال كه جنگ رو به اتمام بود، با ويزاي دائم با كشتي به آمريكا رفت و در MIT نام‌نويسي كرد و بارها مي‌گفت با تحصيلاتي كه در دانشكده فني داشته، MIT برايش ساده بود. زماني كه تهران بودند خانواده‌اي روسي‌زبان بودند كه خانواده همسر آينده‌اش شدند. دختر كوچك‌تر اين خانواده يعني خواهر همسر آينده لطفي، بيمار مي‌شود و مي‌گويند متخصص اطفالي از باكو به تهران آمده و او را نزد مادر لطفي مي‌برند و به اين صورت دو خانواده با هم آشنا مي‌شوند. چند سال بعد لطفي كه در نيويورك بوده، همين خانواده را باز در نيويورک ملاقات مي‌کند. او و فِي [Fay] در 21 مارس 1946 يعني شب عيد نوروز 1325 در نيويورك با هم ازدواج مي‌كنند. دوستي‌تان با لطفي چطور شروع شد؟ ما با هم سال‌ها هر دو هفته يك‌ بار صحبت مي‌كرديم. معمولا روزهاي يكشنبه به وقت محلي كاليفرنيا ساعت 10، 11 صبح با ايشان تماس مي‌گرفتم. با هم زياد مسافرت مي‌رفتيم و سخنراني مي‌كرديم. يادم است چندين بار در آلمان و استراليا با هم بوديم. لطفي دوستان و طرفداران زيادي داشت و با بعضي‌ها خيلي نزديك بود. من را جزء خانواده خودشان مي‌دانستند. مي‌گفتند اگر لطفي پدر منطق فازي است، محمد جمشيدي پسر منطق فازي است. در ناسا هم اين را مي‌گفتند. سال 1997 بود كه همسر من ژيلا و لطفي و همسرش و دوست مشتركمان دكتر اعتماد و همسرش، شش‌نفري آخر هفته‌اي طولاني را در کنار درياچه تاهو در ايالت نوادا با هم گذرانديم. من از دور و نزديك مي‌دانستم که في در زندگي خيلي ازخودگذشتگي كرده. معمولا مي‌گويند پشت سر هر مرد موفقي يك زن وجود دارد و در شرايط آنها پشت لطفيِ موفق، زني بود كه رنج بسياري را تحمل كرده بود. به ايشان گفتم فِي تو که اين همه ازخودگذشتگي كرده‌اي، داستان زندگي‌ات را بنويس. اين‌طور بود كه كتابي به نام «My Time and Travels with the Father of Fuzzy Logic» نوشته شد که نسخه‌ الکترونيک و رايگان آن روي اينترنت موجود است. در اين كتاب في تمام زندگي خصوصي و مسافرت‌هايشان را تعريف كرده که خيلي براي لطفي خوشايند نبود. لطفي در تمام عمرش اين كتاب را نخواند چون مي‌دانست چندين فصل از كتاب براي او خيلي جالب نخواهد بود. واقعا دانشمند برجسته‌اي بود، اما لزوما پدر يا شوهر خيلي خوبي نبود چون وقت كافي براي خانواده‌اش نداشت. از فرزندان لطفي بگوييد. ايشان دو فرزند داشت. استلا كه از نام فارسي ستاره گرفته شده بود و نورمن از نريمان. استلا متأسفانه پنج، شش سال قبل از لطفي و مادرش بر اثر سرطان فوت كرد. نورمن که در لس‌آنجلس زندگي مي‌کند، تنها فرد خانواده است كه زنده است. استلا هنرمند بود و هيچ‌وقت بچه‌دار نشد. نورمن هم ازدواج نكرده است. او در بازار سهام نيويورك كارهاي زيادي كرده و ‌ميليونر است. كتابي كه ما چاپ كرديم، حدود 18 هزار دلار خرج برداشت. ما كتاب را در كنفرانس‌هاي مختلف فروختيم و هنوز هم چندجلدش مانده است. پول فروش کتاب را جمع کرديم و نورمن هم مبلغي پول فرستاد. با مقداري هم که من و همسرم گذاشتيم، مؤسسه‌اي به نام Iranian American Scholarship Funds در سن‌ديگو كاليفرنيا تأسيس کرديم كه به بهترين دانشجويان ايراني در آمريكا بورس تحصيلي مي‌دهد. يكي از اين بورس‌ها Jamshidi-Zadeh Annual Scholarship است كه به دانشجوهاي ايراني نسل اول (يعني اولين نسلي که در آمريکا متولد شده‌اند) مي‌رسد. اين بورس‌هاي تحصيلي براي همه رشته‌هاست؟ بله، براي همه رشته‌هاست. لطفي به زبان فارسي هم صحبت مي‌كرد؟ اگر مجبور مي‌شد به فارسي صحبت مي‌كرد. به‌ويژه اگر مي‌دانست يك نفر ميهمان دارد و ميهمانش به جز فارسي، زبان ديگري نمي‌داند. البته فارسي را با لهجه صحبت مي‌كرد. زبان مادري‌اش روس بود و انگليسي‌ را بسيار عالي صحبت مي‌كرد. فرانسه‌اش هم بد نبود. با وجودي كه در آذربايجان به دنيا آمده و پدرش هم اردبيلي بود، تا جايي كه اطلاع دارم هيچ وقت به زبان آذري صحبت نمي‌كرد. شما با ايشان به زبان انگليسي صحبت مي‌كرديد؟ بله. در سال 1990 در لس‌آنجلس يك كنفرانس در دانشگاه يوسي‌ال‌اي برگزار شد که لطفي از بركلي به آنجا آمد. اين كنفرانس به افتخار دكتر «فضل‌الله رضا» بود. ايشان را از نزديك 42 سال است كه مي‌شناسم. در زمان استراحت براي قهوه‌خوردن در كنفرانس بوديم كه يك نفر آمد تا به فارسي با لطفي صحبت كند كه من گفتم بهتر است انگليسي صحبت كنيد. لطفي گفت نه من فارسي هم مي‌توانم صحبت كنم و معلوم بود به دانستن زبان فارسي مي‌بالد. گفتيد مشوق همسر لطفي‌ شديد كه داستان زندگي‌اش را بنويسد. نوشتن كتاب چقدر طول كشيد؟ تابستان 1997 شروع كرديم و يادم است تابستان 1998 در كنفرانسي در آلاسكا اعلام كرديم كه كتاب در حال چاپ است و دوستان در باكو به زبان روسي و آذري هم ترجمه‌اش كردند. يكي از دوستان در شيراز شروع به ترجمه‌ كتاب به زبان فارسي كرد، ولي تمامش نكرد. اصل اين كتاب به زبان انگليسي نوشته شده؟ بله. ترجمه آذري و روسي‌اش کار پروفسور «علي‌اف» بود كه از دوستان نزديك من و لطفي است و استاد برجسته‌ منطق فازي در مرکز تحقيقات نفت باكو است. به چه دليل لطفي حدس زده بود كه خواندن اين كتاب خوشايندش نخواهد بود؟ چون كم و بيش از افراد مختلف ازجمله من شنيده بود. گفتم لطفي كتاب را خوانديم. براي ما كمي ناراحت‌كننده بود. فِي هميشه مي‌گفت محمد تو بزرگ‌ترين محبت را در زندگي به من كردي كه همه دنيا بفهمند من چه كشيده‌ام. انسان در سايه يك دانشمند بزرگ گم مي‌شود. براي فرزندانش هم مشكل بود كه تحت‌الشعاع يك فرد بسيار پرقدرت علمي باشند. لطفي 30 دكتراي افتخاري داشت و عضو آكادمي‌هاي مختلف بود و در 30، 40 ژورنال دنيا هم سردبير افتخاري بود. شما به فِي کمک ارزشمندي کرديد. اين كار كمك كرد که نشان داده شود پشت سر اين مرد، زني بسيار فداكار بوده. زماني كه لطفي در دانشگاه كلمبيا در نيويورك تز دكترايش را مي‌نوشت و هنوز ازدواج نكرده بود، هر جمعه يادداشت‌هايش را براي فِي مي‌برد كه با ماشين تحرير آنها را تايپ كند. تمام تز دكتراي لطفي را همسرش تايپ كرد. واقعا كمك بزرگي كرده. بله، فداكاري را کامل كرده بود. در روند نوشتن كتاب، ‌لطفي مداخله‌اي در کار في نكرد يا واكنشي نشان نداد؟ نه. اما براي جلد کتاب کمک کرد و آمد که عکسي از او گرفتيم. لطفي و فِي روي قاليچه‌اي ايستادند و عکسي از آنها براي جلد کتاب گرفته شد. اگر به جلد كتاب نگاه كنيد، انگار که روي يک قاليچه پرنده‌اند. آن قاليچه هنوز در منزل ما در تگزاس است. البته بيوگرافي‌اش را هم به ما داد و كارهاي مهم زندگي‌اش را که در کتاب آورديم. فِي همه نوشته‌هايش را به شهر ما در نيومكزيكو مي‌فرستاد و خانمي براي تايپ كمك مي‌كرد كه كتاب را چاپ كرديم. لطفي به تنهايي علاقه‌مند بود، درست است؟ بله. لطفي در خانه‌اش در تهران، در اتاقش به روسي بالاي سرش نوشته بود «اودين» [один]، يعني تنها. دلش مي‌خواست هميشه تنها باشد چون هميشه در حال فكركردن به ايده‌هاي بعدي‌اش بود. حتي در 92سالگي اختراعي به نام اعداد Z داشت. من هم افتخار دارم كه جزء مؤسسان كمپاني Z Advanced Computing كه در حومه واشنگتن كار مي‌كند، باشم. اين كمپاني موتور جست‌وجوگر تصوير درست مي‌كند؛ يعني شما اگر قصد خريد كراوات يا كفش داشته باشيد و اين تصوير را در موتور جست‌وجو بگذاريد، فروشگاه‌هاي مربوطه را با قيمت‌ها به شما معرفي مي‌كند. حرف Z به چه دليل استفاده شده؟ حرف اول اسمش بود. اعداد حالت حقيقي و موهومي دارند. حالت حقيقي اينكه مي‌گويند مثلا 5، اما حالت موهومي قسمت حقيقي و مجهول دارد. در اعداد Z لطفي پارامتر احتمال را به عدد افزود و عدد دوبعدي شد. مثلا مي‌گويند ساعت حركت قطار تقريبا 6:25 دقيقه است يا با احتمال 60 درصد در ساعت 6:25 دقيقه حركت خواهد كرد. ساعت حركت قطار دو بعد دارد. يكي ساعتي كه قرار است حركت كند و ساعتي که واقعا حرکت مي‌کند. در واقع همان مفهوم فازي، اما در اعداد. بله دقيقا. لطفي مفهوم احتمال را به اعداد چسباند. ‌فرموديد مدت زيادي يكشنبه‌ها با لطفي صحبت مي‌كرديد. اين گفت‌وگوها دوستانه بود يا پروژه‌هايي را انجام مي‌داديد. هم دوستانه بود و هم کاري. مثلا من يک سال در 94-95 ميهمان دولت فرانسه بودم و لطفي مفهومي را ابداع كرده بود كه به نام MIQ (Machine Intelligent Quotient) به ثبت رسيد؛ به معني هوش ماشين‌ها و دستگاه‌ها. براي مثال اگر ماشين رختشويي داشته باشيد كه منطق فازي در آن به کار رفته است يک MIQ هم مي‌توانيد به آن بيفزاييد. اولين كتابي كه در مورد MIQ چاپ شد، با همكاري من و لطفي بود كه در پرينستون نيوجرسي در نزديكي نيويورك با كمك انتشارات Prentice Hall چاپ كرديم. از اخلاق لطفي برايمان بگوييد. خلق و خوي شخصي و رفتار لطفي با اطرافيان و همكاران چطور بود؟ ايشان براي همه احترام زيادي قائل بود. آدم بسيار خوش‌مشرب و اهل معاشرتي بود و معمولا در حاشيه‌ کنفرانس‌ها دوست‌هاي تازه‌ بسياري پيدا مي‌کرد. رفيق‌بازي‌اش در حدي بود که مثلا در كنفرانسي در هاوايي با يكي از دوستانم به نام دكتر «يانوس فيليس» که رئيس دانشگاه تکنولوژي جزيره كريت يونان بود، با هم نزد لطفي رفتيم و گفتيم قرار است دكتراي افتخاري به شما داده شود. در اين ميان او به ناگاه چند دوست تازه را که از لابي هتل رد مي‌شدند، ديد و آن‌قدر حواسش پرت آنها شد که به کل ما را رها كرد و دنبال آنها رفت. رئيس دانشگاه هم ناراحت شد و گفت اصلا دكتراي افتخاري نمي‌دهيم! لطفي دوستان زيادي داشت و در عين حال هميشه عميقا در فكر موضوع‌ها و ايده‌هاي نو بود. او موضوعي را ابداع مي‌كرد، تئوري اوليه‌اي را مطرح مي‌كرد و يارانش آن تئوري را پيش مي‌بردند. در دهه 1980 در آمريكا و ژاپن تراشه فازي اختراع شد که همه‌اش را ژاپني‌ها انجام دادند. ژاپني‌ها واقعا لطفي را جهاني و جاودانه كردند و ايده‌هايش را در صنعت، تلويزيون، آسانسور، لباسشويي و رانش خودرو به کار بردند. چند سال قبل افتخار داشتم كه براي اداره ثبت اختراعات آمريكا در رشته‌ سامانه مهندسي سامانه‌ها [system of systems engineering] سخنراني كنم که همان فناوري‌اي است كه تلفن هوشمند شما از آن استفاده مي‌كند. در تالار ورودي اداره اختراعات آمريكا دوستان ايراني و غيرايراني عكسي از لطفي گذاشته بودند. تا آن زمان 18 هزار اختراع برمبناي منطق فازي در آمريكا به ثبت رسيده بود. خاطره دكتراي افتخاري كه به ايشان ندادند مربوط به چندسالگي لطفي‌زاده بود؟ 73، 74 ساله بود. در اين‌گونه معاشرت‌هاي حاشيه کنفرانس‌هاي علمي، چطور بحث‌هايي بين ايشان و دوستان تازه شكل مي‌گرفت؟ بيشتر بحث‌هاي اجتماعي بود. يكي از سرگرمي‌هايش عكاسي بود و تا مدت‌ها با بهترين دوربين‌ها مرتب از دوستانش در كنفرانس‌ها عكس‌ مي‌گرفت. بعد آنها را مي‌برد و به همسرش مي‌داد كه آنها را براي صاحب عکس ارسال کند که فِي مي‌گفت من حتي آنها را نمي‌شناسم، براي که بفرستم!؟ فِي ناراحت نمي‌شد؟ نه، مي‌گفت لطفي بي‌خطر است! به جز عكاسي چه سرگرمي و علاقه‌اي داشت؟ يكي ديگر از سرگرمي‌هاي بزرگ لطفي رفتن به حراجي‌هاي آخر هفته در خانه‌هاي حومه شهر بود كه به آن حراج گاراژ [garage sale] مي‌گويند و مردم آنچه را از وسايل ريز و درشت منزلشان نمي‌خواهند به بهايي کم مي‌فروشند. مثلا در آن حراجي‌ها آنتن ماشين مي‌گرفت و به جاي نشانگر ليزري که هنوز نيامده بود، استفاده مي‌کرد. گاهي هم حواسش پرت مي‌شد و آن را به سروکله اطرافيان مي‌زد! ايشان مي‌گفت اگر من در بستر مرگ خوابيده باشم و بدانم حراجي خوبي در اطراف بيمارستان است، سعي مي‌كنم بروم. خانه‌اش از همه‌ اين خرت‌وپرت‌هايي که جمع کرده بود، شده بود مثل سمساري. حتي ميز آشپزخانه‌اش پر از وسايلي بود كه شايد ما بگوييم آشغال، اما از ديد ديگري ممكن است بسيار ارزشمند باشد. فقط به اندازه دو بشقاب روي ميز ناهارخوري براي خودش و همسرش جا بود. همسرش در اين زمينه چه نظري داشت؟ شايد خيلي راضي نبود. منزلشان در بركلي رو به دريا بود. در آن سال‌ها پنجره رو به دريا هميشه بسته بود و لطفي اجازه نمي‌داد منظره دريا را ببينند. تا حدي هم ديكتاتور بود. به كنفرانس‌هاي من هم كه مي‌آمد مي‌گفت اتاقي به من بدهيد كه پشت باشد و رو به فضاي باز نباشد. و سليقه غذايي لطفي؟ قورمه‌سبزي و بعضي غذاهاي ايراني را خيلي دوست داشت. چهار سال قبل، از فرودگاه مستقيم به منزل ما در تگزاس آمد و همسرم دو، سه جور خورشت ايراني درست كرده بود که در 93سالگي دو بشقاب کامل غذا خورد. به غذاي ايراني خيلي علاقه داشت. در آخر كتاب، فِي دستور پخت غذاهايي را كه دوست داشت، آورده. يا مثلا بورش که يك سوپ روسي است و خيلي آن را دوست داشت. جايي خواندم كه ايشان در اتاق نشيمنش بلندگوهاي زيادي كار گذاشته بود که با کيفيت بالا موسيقي كلاسيك گوش کند. بله موسيقي كلاسيك خيلي دوست داشت. همچنين، هر روز در منزل اخبار روسيه را هم گوش مي‌كرد. يكي از چيزهايي كه از آنها ناراضي بود، از‌بين‌رفتن اتحاد جماهير شوروي بود. ‌نظرشان چه بود؟ دوست نداشت اتحاد جماهير شوروي از هم پاشيده شود. مي‌خواست به عنوان ابرقدرت در مقابل آمريكا بايستد. ‌شما با ايشان دوستي طولاني‌مدتي داشتيد. هيچ برخوردي بينتان پيش آمد كه ناخوشايند باشد؟ نه، من مرز خودم را مي‌دانستم. مثلا لطفي دوست نداشت نامه معرفي براي شما بنويسد، اگر پيش‌بيني مي‌كرد آن شما را به هدفتان نمي‌رساند. نمي‌خواست اسمش با برخوردي منفي روبه‌رو شود. من خودم چنين اخلاقي ندارم. سالي 30، 40 نامه رفرنس مي‌نويسم و خيلي وقت‌ها طرف را مستقيما نمي‌شناسم، ولي از رزومه‌شان با آنها آشنا مي‌شوم. لطفي زياد سفر مي‌کرد؟ يادم است كه دوروزه به استراليا مي‌رفت و برمي‌گشت. معلوم نبود بدنش چطور پروازهاي طولاني را تحمل مي‌كند. اما حسنش اين بود كه همه جا خوابش مي‌برد. يك بار در سال 1993 من و لطفي هر دو وارد فرودگاه هيوستون شديم. ايراني‌هاي هيوستون مي‌خواستند براي او بزرگداشتي برگزار کنند. از من دعوت كردند بيوگرافي ايشان را ارائه دهم. هر دو با هم به فرودگاه رسيديم. ايراني‌ها با ليموزين دنبال ما آمدند و به سمت هتل هيلتون رفتيم. لطفي در ليموزين به خواب رفت. شب در هتل هيلتون برنامه بزرگداشت بود كه 250 نفر شركت كرده بودند و 80درصدشان ايراني بودند. اولين حرفم به انگليسي اين بود كه اين بزرگ‌ترين گردهمايي ايراني‌ها در اينجاست. آن شب هديه‌اي به لطفي دادند كه نقشه ايران را به شكل گربه‌اي شيشه‌اي و سه‌بعدي درست كرده بودند. يا مثلا يادم است در سال 1990 كنفرانسي در ونكوور كانادا داشتم و به لطفي گفتم بايد بيايي و يكي از سخنراني‌ها را ارائه كني. گفت بايد به ژاپن بروم. گفتم سخنراني را در فرودگاه ونكوور مي‌گذارم، بيا سخنراني كن و برو. با کمي اصرار بالاخره راضي شد و آمد. لطفي کجاها زندگي کرد؟ لطفي بعد از ايران در سه جا زندگي كرد. قبل از ازدواج در بوستون و بعد در نيويورك در يک آپارتمان. پدر و مادر لطفي همراه او به نيويورك آمده بودند. لطفي در بوستون فوق‌ليسانسش را در MIT مي‌گذراند و فكر كرد راهي پيدا كند تا درآمد بيشتري داشته باشد تا بتواند به پدر و مادرش کمک کند. درخواست كرد مربي دانشگاه كلمبيا در نيويورك شود و هم‌زمان دانشجوي دكترا باشد. با اين حقوق پدر و مادرش را حمايت كرد. بعد از پايان دكترا و ازدواج با فِي، خانه‌اي در حومه نيويورك خريد. پس از آن در دانشگاه كاليفرنيا شغل جديدي يافت، به بركلي آمد و بقيه عمرش را يعني از سال 1959 تا 2017 در خانه‌اش در آنجا زندگي كرد، حدود 58 سال. در كل سال‌هاي دوستي‌تان زماني بود كه هر دو در يك شهر زندگي كنيد؟ در مسافرت‌ها با هم بوديم، اما محل زندگي‌‌مان نزديك نبود. دو، سه سال قبل با همسرم به بركلي رفتيم كه ايشان را ببينم. دكتر اعتماد و همسرش هم بودند و با هم غذاي ايراني خورديم. روز به روز و ماه به ماه لطفي ضعيف‌تر مي‌شد و اشكال اينجا بود كه ورزش نمي‌كرد و ماهيچه‌هايش سريع از بين رفت. هشت، 9 ماه آخر را روي ويلچر نشسته بود. اگر يک جا بوديم شايد بيشتر مي‌توانستم به او برسم. بيشتر از شوخ‌طبعي لطفي برايمان بگوييد. مثلا در همان کتاب في هم آمده است كه وقتي در بحثي با کسي خيلي موافق نبود، به انگليسي مي‌گفت: I entirely agree with what you didn't say - کاملا با همه آنچه نگفتي موافقم! يا مثلا اولين‌باري كه در سال 1968 براي ديدنش به بركلي رفتم، رئيس دانشكده برق بود و تنها شغل مديريتي‌اش در زندگي‌اش بود. آن‌قدر از رئيس دپارتمان بودن ناراحت بود که مي‌گفت براي اينكه در اين شغل دوام بياوريد، بايد خودكشي كنيد! شوخي پارادوكسيکال جالبي کرده! نظر لطفي درباره مليتش چه بود؟ دو، سه ماه قبل در مجله تايم نيويورك مقاله‌اي كوتاه در دو صفحه‌ درباره تراشه‌هاي فازي منتشر شده بود. زير عكس لطفي نوشته بودند رياضي‌دان روس. من گفتم خودت اين را گفته‌اي؟ گفت اينها فرض كرده‌اند من رياضي‌دان هستم و در روسيه هم به دنيا آمده‌ام، پس نوشته‌اند رياضي‌دان روس. ايراني‌هايي که به كنفرانس‌ آمده و مقاله را ديده بودند، ناراحت بودند كه چرا نامي از ايران برده نشده. من خودم وقتي ايشان را معرفي مي‌كنم، مي‌گويم در باكوي آذربايجان شوروي به دنيا آمده، مادرش اهل مسکو و پدرش اردبيلي بوده. 10 سال با فرهنگ آذري بزرگ شده، به ايران آمده و دبيرستان و دانشگاه رفته و دانش‌آموخته دانشكده‌ فني دانشگاه تهران است و بعد به آمريكا رفته است. او در آغاز تباري ايراني، ‌آذري، ‌روسي داشته و در آمريکا هم درس خوانده و پژوهش کرده و بار آمده است. بنابراين ايراني، آذري، روسي و آمريکايي است. چون تراشه فازي در ژاپن اختراع شد، ژاپني‌ها هم حتما ادعايي دارند و مي‌گويند بخشي از هويت جهاني لطفي هم در ژاپن شکل گرفته. بنابراين خيلي معلوم نيست اهل كجاست و در واقع مليت او هم فازي است! البته من اکنون در حال نوشتن مقاله‌اي درباره ايشان براي يكي از مجلات آمريكايي هستم و از او به عنوان دانشمند ايراني-آمريکايي ياد کرده‌ام. در واقع اشاره کرده‌ايد که بزرگ‌ترين بخش‌هاي هويتي‌اش همين‌ها بوده. بله، درست است. آيا به وصيت ايشان بود كه در باكو دفن شود؟ تا جايي كه مي‌دانم تا حدي تحت تأثير صحبت‌هاي متعدد خانم «شهبازف» بود كه از باكو آمده بود. او مدت‌ها براي لطفي كنفرانس راه مي‌انداخت و از رئيس‌جمهور جمهوری آذربايجان هم براي مخارج دفن او تأييديه گرفته بود. لطفي هم انگار پذيرفته که او را به آنجا ببرند. ظاهرا نورمن هم تأييد كرده كه پدرش چنين خواستي داشته است. متأسفانه در جمهوری آذربايجان سعي مي‌‌كنند او را کاملا آذري جا بيندازند. مي‌خواهند براي او بناي يادمان درست كنند، حال آنکه اولا در‌ آن زمان كشور جمهوری آذربايجان وجود نداشته، اتحاد جماهير شوروي بوده و دوم اينكه پدر لطفي اردبيلي يعني اهل آذربايجان ايران بوده، نه شوروي. لطفي خودش از اين‌گونه مختص‌‌کردن مليتش به يک جا ناراضي بود. مي‌گفت من در فرهنگ‌هاي مختلف ايراني، آذري، روسي و آمريكايي بزرگ شده‌ام و از همه‌شان لذت برده‌ام و با همه آنها راحتم. خودم را شهروند كل دنيا مي‌دانم. در كنفرانسي در كاليفرنيا كه نورمن هم حضور داشت، گفتم لطفي مليتش هم فازي است! ايراني، روسي، آذري، آمريکايي و اخيرا هم ژاپني‌ها هر دو هفته او را دعوت مي‌كردند و ممكن است ژاپني‌ها هم بگويند لطفي ژاپني هم هست! ما از اين قضيه جوکي ساخته بوديم که لطفي هم خيلي خوشش مي‌آمد. و پرسش پاياني درباره واژه‌ فازي. من به اين نکته برخورده‌ام که برخي فکر مي‌کنند فازي از واژه انگليسي فاز (phase) گرفته شده، به معناي فازهاي مختلف يک پارامتر. شما هيچ‌گاه به اين برداشت برخورده‌ايد؟ به اين‌صورت خير. سال‌ها قبل که در كشورهاي خليج‌فارس چند سخنراني ‌کردم، يادم است که در دانشگاه رياض عربستان، آنها به عربي مي‌گفتند منطق‌الغامض. در زبان فارسي فازي را ترجمه نكرده‌اند. لغت فازي در انگليسي يعني مبهم‌ و نامشخص. بارها هم از خود لطفي پرسيده شده بود كه اگر دوباره مي‌خواست مقاله اول منطق فازي سال 1965 را بنويسد، چه نامي بر آن مي‌گذاشت که مي‌گفت همان نام فازي. از اينکه اين نام را بر آن گذاشته بود، راضي بود. آقاي پروفسور جمشيدي، از وقتي که در اين ساعت تا ديرهنگامي از شب براي مصاحبه در اختيار من قرار داديد، بسيار سپاسگزارم. از گفت‌وگو با شما لذت بردم! خواهش مي‌کنم، همچنين و با سپاس از شما. بعدازظهر شما بخير و پيروز باشيد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.