«مريم ميرزاخاني»، نامي ماندگار در تاريخ رياضيات جهان
دانشآموز دبيرستاني با مقاله پژوهشي
اولينبار که مريم را ديدم 15سالش بود، در يک مدرسه تابستاني رياضيات در دانشگاه صنعتي شريف که براي دانشآموزان دبيرستاني برگزار ميکرديم؛ سرزنده و با انرژي، به گونهاي که توجه همه را جلب ميکرد. دکتر «عبادالله محموديان» در يکي از کلاسها توجه بچهها را به مسئلهاي جلب کرد که ايده اصلي يکي از مسئلههاي آزمون المپياد در آن سال بود و از بچهها خواست که روي حالتهاي خاص آن کار کنند، ولي مدتي بعد مريم اثبات حالت کلي را براي دکتر «محموديان» آورد که شد اولين مقاله پژوهشياش که در دوره دانشآموزي در سال ۱۹۹۵ در ژورنال «Combinatorics Advances» منتشر شد. مريم در سالهاي ۱۹۹۴ و ۱۹۹۵ عضو تيم المپياد رياضي ايران شد و توانست دو مدال طلا بهدست آورد که در دوره دوم موفق به کسب نمره کامل هم شد، هرچند در دوره اول هم فاصلهاي بسيار جزئي با نمره کامل داشت. تجربيات ارزندهاش در المپياد باعث شد که پس از آن عضو کميته ملي المپياد رياضي شود و در دورههاي آموزشي براي المپياديهاي سالهاي بعد به عنوان مدرس نقشي اساسي ايفا كند. علاوه بر اين در طرح مسئلههاي جديد نيز ذهن بسيار فعالي داشت و در آن سالها که من سرپرست المپياد رياضي بودم، برايم خيلي جالب بود که ميديدم چه ذهن سيالي در طراحي مسئلههاي جديد دارد! براي دورههاي آموزشي المپياد رياضي، مريم يک کتاب هم در زمينه نظريه اعداد به همراه دوست هميشگياش «رؤيا بهشتيزواره» تأليف کرد که هنوز هم پس از سالها با چاپ دوازدهم مورد استقبال علاقهمندان است. مريم در سال ۱۳۷۴ براي تحصيل در دوره کارشناسي در رشته رياضي به دانشکده علوم رياضي دانشگاه صنعتي شريف وارد شد. در آن سالها عده زيادي از دانشجويان برجسته براي تحصيل در رشته رياضي به دانشکده علوم رياضي دانشگاه صنعتي شريف وارد ميشدند (روندي که همچنان ادامه دارد) و دانشکده به کانون علمي فعالي تبديل شده بود. من هم در آن سالها مسئوليت دانشکده را عهدهدار بودم و به کمک عده کمي از استادان پيشکسوت و همکاران جوان يک محيط علمي طراز اول ايجاد کرده بوديم که در آن جامعهاي از رياضيدانان جوان شکل گرفت و آنها بهخوبي رشد کردند که بسياري از آنان در حال حاضر در مشاغل دانشگاهي يا صنعتي بسيار موفق و تأثيرگذار هستند و البته مريم بين آنها، چه در دوره تحصيل و چه پس از آن، بسيار شاخص و ممتاز بود. مهمترين نقشي که دانشکده ايفا ميکرد، ايجاد انعطاف در برنامههاي آموزشي بود تا دانشجويان متناسب با علاقه و استعدادشان امکان رشد و پيشرفت داشته باشند و به هيچوجه خودمان را در بوروکراسي اداري و آموزشي و مقررات خشک محبوس نکرديم. علاوه بر آن، محيط علمي فعال و شادابي شکل گرفته بود و بچهها همهروزه در محوطه جلوي دانشکده که فضايي دايرهايشکل بود و بين آنان به «گردي» مشهور شده بود، جمع ميشدند و با طرح و حل مسئله و بهاشتراکگذاشتن دانستههاي جديدشان با يکديگر گفتوگو و تبادلنظر ميکردند. فعاليتهاي مطالعاتي گروهي زيادي شکل گرفته بود که در پيشرفت بچهها نقشي اساسي داشت. اينگونه تعاملات و يادگيري در يک فضاي گفتوگوي آزاد بدون ترديد والاترين نوع يادگيري است. در يکي از اين فعاليتها بچهها کتاب معروف آناليز مختلط آلفورس را با يکديگر مطالعه ميکردند که مسئله جالبي مطرح شد: فرض کنيد f و g دو تابع تحليلي تام باشند بهطوريکه fg=f آنگاه يا f تابع ثابتي است و يا g يک تابع خطي است. در بين بچهها مريم کسي بود که مثل هميشه با تمرکز روي اين مسئله کار کرد و پنج صفحه پشت سر هم نوشت و اثبات آن را کامل کرد. در اواخر اسفند ۱۳۷۶ کنفرانس و مسابقه رياضي دانشجويي توسط انجمن رياضي ايران در دانشگاه شهيد چمران در اهواز برگزار شد. گروهي از بچهها براي شرکت در کنفرانس و مسابقه عازم اهواز شدند و مريم در مسابقه رياضي دانشجويي در آن سال با کسب مدال طلا حائز رتبه اول شد، ولي در مسير برگشت در نزديکي انديمشک، اتوبوس حامل بچهها به دره سقوط کرد و هرچند مريم از کساني بود که از اين سانحه جان سالم به در برد، ولي عدهاي از بچهها مجروح شدند و چند نفر از آنان از ميان ما پر کشيدند: «مجتبي مهرآبادي»، «آرمان بهراميان»، «مرتضي حيدري»، «رضا صادقي»، «عليرضا سايهبان»، «فريد کابلي» و «مرتضي رضايي» که داغشان بر دل خانواده دانشکده نشست. مريم يک درس تحت عنوان نظريه الگوريتمي گرافها داشت که «سعيد اکبري» يکي از استادان جوان و فعال دانشکده در آن دوره ارائه ميکرد. در اين کلاس دكتر «اکبري» يک مسئله حلنشده را که توسط «پال اردوش» رياضيدان معروف مطرح شده بود و بيش از 20 سال قدمت داشت و البته به درس نظريه الگوريتمي گرافها مرتبط بود، براي بچهها مطرح کرد. به بچهها درباره سابقه مسئله چيزي نگفت، ولي جايزهاي 10دلاري براي آن تعيين کرد. بعد از مدتي مريم راهحل آن را ارائه کرد که نهتنها جايزه 10دلاري را برد بلکه اثبات او به عنوان يک مقاله علمي منتشر شد. حتي همين کارهاي رياضي مريم در دوره کارشناسي نيز کارهاي ماندگاري هستند و در بعضي از کتابهاي درسي نيز به آنها ارجاعاتي ميشود. پس از انتشار اين مقاله اخير توسط مريم که مورد توجه قرار گرفته بود، مريم نامهاي از بنياد ملي علوم در آمريکا دريافت کرد که از او خواسته بودند پيشنهاد يک طرح پژوهشي در زمينه مرتبط را داوري کند و در اين نامه او را خطاب کرده بودند «پروفسور ميرزاخاني» در حالي که هنوز دانشجوي دوره کارشناسي بود! پس از آن مريم براي ادامه تحصيل به دانشگاه هاروارد رفت و دکترايش را با حل چند مسئله بسيار پيچيده و جالب به اتمام رساند و به عنوان عضو هيئت علمي به دانشگاه پرينستون پيوست که خيلي زود در آنجا به مقام استادي رسيد و پس از مدتي با حفظ مقام استادي به دانشگاه استنفورد در شمال کاليفرنيا رفت و در سال ۲۰۱۴ موفق به دريافت مدال فيلدز شد که والاترين جايزه در زمينه رياضي در سطح جهان است. مريم که به عنوان يک نوجوان سرزنده به رياضيات علاقهمند شده بود تا بالاترين مراحل به عنوان يک رياضيدان حرفهاي پيش رفت و در شمار برجستهترين رياضيدانان جهان قرار گرفت. در سرزمين ما هم در هزار سال گذشته شايد دانشمندي اينچنين در تراز جهاني نداشتهايم، ولي مريم با وجود اينکه در چنين جايگاهي قرار گرفته بود، از تواضع و فروتني بينظيري برخوردار بود، بسيار سختکوش بود و روي کاري که ميخواست انجام دهد، تمرکز ميکرد، ولي در عين حال ميتوان گفت که جاهطلبي علمي بسيار بالايي داشت، بسيار بزرگ فکر ميکرد و هيچ چيز مانعش نبود که به سراغ مسئلههاي سخت و سختتر نرود، از کارش بهشدت لذت ميبرد و مهمترين رضايت خاطر وقتي برايش حاصل ميشد که به راهحل يک مسئله دشوار دست پيدا ميکرد. براي من هم که پس از بازنشستگي از دانشگاه صنعتي شريف چند سال اخير را به عنوان پژوهشگر در دانشگاه استنفورد ميگذراندم و به کارهاي پژوهشي اشتغال داشتم، ديدارهاي گاهگاهي با مريم بسيار مغتنم بود، هر چند وقت يک بار با هم ناهار ميخورديم و از همهجا حرف ميزديم؛ از گذشتهها و اميدها به آينده و از دغدغههايش ميگفت؛ چه درباره مسائل آموزشي و چه درباره مسائل اجتماعي و همکاريهايي که در آينده ميتوانست با نهادهاي علمي داشته باشد و حالا ما ماندهايم و خاطرههايي از او و فقداني بسيار دردناک، ولي چه باک که انرژي گرانقدر او بر ما هم ساطع شده است که به فکر ساختن دنياي بهتري باشيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.