ميراث «مريم ميرزاخاني» براي ما
پوريا ناظمي
«مریم میرزاخانی» در حالی دیده از جهان فروبست که به بخشی از تاریخ علم و ریاضیات جهان ما بدل شد. نخستین زنی که توانست مدال ارزشمند فیلدز را به دست آورد. مدال فیلدز که یکی از عالیترین نشانها در تحقیقات ریاضیات است، افتخاری بینظیر برای هر ریاضیدانی به شمار میرود که جامعه ریاضی او را شایسته این نشان بداند. اما مدال فیلدز مریم تنها به این دلیل مهم نبود که دریافتکننده آن مریم بود، ریاضیدان ایرانیالاصلی که بخش عمدهای از تحصیلات مقدماتیاش را اینجا و در ایران و در همین دوران پرآشوبی که بسیاری از ما آن را بهانه کارنکردن یا بدکارکردن میدانیم، به سرانجام رسانده بود. زمانی که مدال فیلدز به مریم میرزاخانی اهدا شد، لحظه مهمی در تاریخ ریاضیات به شمار میرفت چراکه با دریافت این مدال، مریم توانست سقفی شیشهای را بشکند که تا پیش از او بر سر ریاضیدانان زن نصب شده بود. او نخستین زنی بود که توانست به این نشان عالی دنیای ریاضیات دست یابد. این مدال برای او دستاورد شخصی مهمی به شمار میرفت. برای جامعه ریاضیات نیز تحقیقات او که منجر به دریافت این مدال شد، ارج و مقام بالایی دارد، اما مهمتر از آن - حداقل از نظر نمادین- این بود که دنیای ریاضیات بر سالها غلبه مردانه بر عالیترین قدردانی خود پایان داد و نشان داد که دنیای علم، ریاضیات، تفکر و زندگی امروز ما فارغ از جنسیت است. این پیشگامی مریم نکته مهم و قابلتوجهی است، اما قدر آن را باید زمانی بدانیم که به یاد بیاوریم مریم، نه به دلیل زنبودنش و نه به دلیل نمایشی ظاهری و برای ارجنهادن به جایگاه زنان به این مدال دست پیدا کرد. آنچه این انتخاب را مهم میکند، عبور او و کار و پژوهشش از سختگیرانهترین صافیها بوده است که فارغ از ملیت، نژاد یا جنسیت بر کار و پژوهش او اعمال شده بود. کسی به مریم امتیاز اضافی نداد و همین امر کار او را مهم میکند و مگر همین هم خواسته آنهایی نیست که به دنبال فرصتهای برابر هستند؟ کسی انتظار ندارد به کسی به دلیل جنسیت، نژاد یا آیین و مرامش، امتیاز ویژهای داده شود. تنها خواست این است که همگان به یک متر و معیار سنجیده شوند و این جنسیت، رنگ، نژاد و فکر مانع در راه آنها ایجاد نکند. اهمیت مریم میرزاخانی و امثال او برای ما چیست؟ منظور از ما در اینجا جهان علم و ریاضیات نیست. منظور ما مردمان سرزمینی است که مریم میرزاخانی در آن متولد شد، به مدرسه و دانشگاه رفت و ریشه دواند و سرانجام از آن هجرت کرد. پس از موفقیت و درگذشت زودهنگام و تأثربرانگیز مریم میرزاخانی بسیاری از ما از خود و دیگران پرسیدیم نسبت ما با مریم چیست؟ آیا اگر مریم در ایران مانده بود و تصمیم به هجرت نمیگرفت، میتوانست به این موفقیت دست پیدا کند؟ تا چه حد باید او را حاصل تربیت و آموزشی دانست که در ایران دیده بود و تا چه حد باید سرمایهگذاری و فرصتبخشی مکانی را که برای ادامه تحصیل و کار انتخاب کرد، در این امر مؤثر دانست؟ مدال فیلدز او و موفقیت او تا چه حد ایرانی و تا چه حد آمریکایی است؟ اینها سؤالهای سادهای نیست و پاسخهای سادهای نیز ندارد و به نظر میرسد حقیقت جایی در میان دو سوی قطبین این طیف باشد. مریم در ایران به لطف فضای خانوادگی خود، تربیت خانوادگیاش و استفاده از فرصتهایی که به دست آورده بود، وارد یکی از مدارس خوب ایران شد. در فرزانگان او از معاشرت با گروهی از دانشآموزان کوشا، معلمان مشفق و فرصتهایی برخوردار شد که ویژه چنین مدرسهای بود. او سپس به دانشگاه شریف رفت تا در رشته ریاضیات تحصیل کند. در آنجا بود که با تعدادی از درخشانترین و سختكوشترین چهرههای همرده خودش همراه و همصحبت شد. بیهیچ شکی همه اینها در شکلدهی روحیه و هدفگذاری و روشنکردن مسیر پیشروی او نقش بازی کرده است. او زمانی که به ایالات متحده رفت، در جامعه ریاضیات آنجا قدرش شناخته شد و فرصتی که او به همراه داشت کشف شد و برای ظهور و بروز آن سرمایهگذاری و تلاش شد تا حد ممکن از مقابل پای او سدهایی که وجود داشت، برداشته شود. این فرصت نه به این دلیل که مریم شهروند درجه یک بود یا فارغالتحصیل مدرسهاي ویژه که به اين دلیل در اختیار او قرار داده شد که نهاد علمی کشور میزبان متوجه شد که این فرد ارزش سرمایهگذاری را دارد. مریم اگرچه در ایران ریشه دواند و جوانه زد، اما بعید میدانم اگر در ایران میماند، فرصت چنان شکوفایی را مییافت و این همان چیزی است که اگر میخواهیم میراث مریم را قدر بدانیم، باید به آن توجه کنیم. به گفته تعدادی از مدیران علمی و ریاضیدانان ایرانی، اگر مریم در ایران میماند - با فرض طیکردن همین مسیر که در ایالات متحده طی کرد - احتمالا نمیتوانست به عضویت هیئت علمی دانشگاه درآید. به این دلیل ساده که مسیر اداری نیازهای ورود به فضای کاری آکادمیک ایران را طی نکرده بود. مریم و امثال مریم در ایران باید بخش عمدهای از وقت و انرژی خود را برای مقابلهکردن و دست و پنجه نرمکردن با اموری بگذارند که به طور مستقیم وظیفه آنها نیست؛ از پذیرش و گزینش بگیرید تا شرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و رقابتهایی که چنین افرادی باید با افراد بیصلاحیت که به دلیل وابستگیها و روابط خود از پلکان نظام آموزشی بالا میروند انرژی و فرصت این افراد را به خود اختصاص میدهد. ما در کشور خود نهتنها جلوی رشد طبیعی افرادی را که میخواهند کار کنند، میگیریم که مسیرهایی را ایجاد میکنیم که بسیاری میتوانند از آنها سوءاستفاده كنند و جلوی ترقی دیگران را بگیرند بدون آنکه شایستگی واقعی داشته باشند. به مفهومی مانند نخبگی و نابغهپروری در ایران نگاه کنید. ما به دنبال نوابغ هستیم. از کودک 10ساله تا دانشمند جهانی میخواهیم نابغه و نخبه داشته باشیم. حتی نهادی برای حمایت از نخبگان داریم و نخبگی را درون الگوریتمی قرار دادهایم که افرادی باید کنار شرایط آن را علامت بزنند تا به عنوان نخبه شناسایی شوند. این نخبهگرایی سم مهلکی است که دامن ما را گرفته است. نخبگان از دل برتری ژنتیکی بیرون نمیآیند. مریم و امثال مریم اگر به چنین جایگاهی رسیدهاند که با اطمینان میتوان آنها را بهترینهای رشته خود خواند، به این دلیل نیست که بدون زحمت، از بدو تولد چنان استعداد ژرفی داشتهاند که بدون هیچ زحمتی میتوانستهاند به هرچه میخواستهاند، برسند. مریم و امثال مریم، مسیر دشوار موفقیت را طی کردهاند؛ راهی سخت، دشوار و پرزحمت با شببیدارماندنهای بسیار، با قربانیکردن فرصت تفریح و معاشرتهای عادی، با تصمیمگرفتن به اینکه میخواهند در کار خود پیشرفت کنند. آنها با مشکلات دستوپنجه نرم میکنند. آنها وقتی به مسئله برمیخورند، به جای اینکه دنبال میانبر باشند، با آن به چالش برمیخیزند و گاهی موفق میشوند و گاه مسیر خود را تغییر میدهند و از شکستی به شکستي دیگر ميروند بدون آنکه انگیزه خود را از دست بدهند و درنهایت از دل این کار دشوار به موفقیت میرسند. آنها چنان این مسیر دشوار را با اراده و پشتکار طی میکنند که از بیرون به نظر ساده میآید. مهارت و کارآزمودگی چنین فریبنده است. در پشت ظاهر ساده موفقیت مسیر دشواری وجود دارد که نه با نبوغ که با پشتکار طی میشود. اما ما از این مسیر حمایت نمیکنیم. ما به دنبال ستارههای موقت و درخششهای یکباره هستیم. بازاری درست میکنیم که نهتنها راه را برای آنها که دل در گرو کار دارند تسهیل نمیکند بلکه انرژی و توان آنها را میگیرد. بیایید یک بار دیگر به داستان مریم بنگریم. بسیاری از آنها که بر نقش ایران و آموزش در ایران در موفقیت او تأکید میکنند، به دوران مدرسه و دبیرستان او اشاره میکنند که در مدرسه فرزانگان سپری شد. فرزانگان چه تفاوتی با دیگر مدارس ما دارد. در این مدرسه بود که معلمان تنها معلم نبودند بلکه شور و اشتیاق به آموزش بیشتر و بازکردن درهای بیشتر به روی دانشآموزان خود را داشتند. دانشآموزان این مدرسه فراتر از دستور و فهرست درسی رسمی، تشویق میشدند تا در پروژههای مختلف مشارکت کنند؛ از ساخت ابزار گرفته تا سرودن شعر و تمرین کار گروهی و خواندن متنهای علمی و ادبی فراتر از درسنامه مصوب. آنها دعوت میشدند تا برنامهها و رویدادهایی را تعریف و با حمایت مدرسه اجرا کنند تا توانهای خود را بیازمایند و علاقه خود را در رشتههایی که شاید حتی به آن هم فکر نمیکردند، محک بزنند. معلمان و ساختار شیفته دانش که خود از آموزش به وجد میآید، دانشآموزان را نیز مشتاق آموختن میکند. الگوی فرزانگان و علامه حلی اما یک نقص بزرگ داشت. این مدارس به دلیل محدودیتها دانشآموزان خود را بر اساس آزمونهایی میگرفتند و از همه نابجاتر خود را در پشت برچسب استعداد درخشان پنهان میکردند. آنها که به این مدارس راه مییافتند استعدادهای درخشان نبودند بلکه فرصت آن را مییافتند که درخشش خود را بیابند. موفقیت این مدارس در دوران اوج، نه به دلیل این بود که درخشانترین نوابغ و ژنهای برتر را جذب میکرد که به این دلیل بود که ساختار آموزشی به نسبت معقولی را برای آموزش آنها اجرا ميكرد. برچسبزنی استعداد درخشان تنها باعث میشد میان دانشآموزان این مدرسه و دیگران فاصله بیفتد و به دیگران این پیام منتقل شود که این افراد به دلیل استعداد ذاتی خود موفق هستند و نقش تلاش و کوشش دانشآموز، خانواده و مدرسان انکار میشد. دیگران هم به طور طبیعی وقتی این موفقیتها را ميدیدند، آن را هدیه و عطیه ازمابهتران میدانستند. نظام آموزشوپرورش ما اما به جای اینکه از این نمونه درس بگیرد، چه مسیری را پیش گرفت. اگر این نهاد موفق بود، چرا نظام رسمی آموزشوپرورش سعی نکرد این روند آموزشی را در مدارس تحتنظر خود توسعه دهد؟ چه تعداد استعداد بالقوه مانند مریم به دلیل اینکه فرصت مواجهه با چنین ساختاری را نداشتند، هیچگاه فرصت باروری نیافتند؟ در دانشگاه چه گذشت؟ آن شب لعنتشده را به خاطر دارید؟ همان شبی که مریم و جمعی از همکاران و همردههای او سرودخوان و شادان در حالی که از مسابقه دانشجویی ریاضی بازمیگشتند، به دره مرگ سقوط کردند؟ یادمان نرفته که مریم نیز در همان اتوبوس نفرینشده بود و بخت بلند او با ما بود که از آن شب پرحادثه سالم بیرون آمد. آن حادثه که یکتا نیست و بارها و بارها در ردهها و شکلهای مختلف تکرار شده است، نماد و نشانه دیگری از جامعهای است که توان حفظ سرمایه خود را ندارد. هنوز بعد از این همه سال باید بپرسیم چرا جمعی از بهترینهای ریاضیات کشور در آن سال در آن اتوبوس و در آن شرایط باید سفر میکردند؟ گامی دیگر بردارید؛ دانشمندی که در مراکز تحصیلات عالی ایران تدریس و تحقیق میکند، تا چه حد میتواند ارتباطات جهانی خود با همردههای خود را توسعه دهد؟ بودجههای ما برای سفرهای تحقیقاتی، شرکت در سمینارها و انتشارات چگونه توزیع میشود و از آن مهمتر به دلیل شرایط سیاسی و بینالمللی ما چند بار ویزاهای تحقیقی و سفرهای مطالعاتی اعضای هیئت علمی ما رد میشود یا در پذیرش مقالههای آنها با احتیاط و نگرانی برخورد میشود و تا چه حد آنها از دریافت امکانات مالی و معنوی همکاری بینالمللی علمی بازمیمانند؟ همه اینها در کنار هم است که شرایطی را فراهم میكند که ایران امروز ما نتواند بذرهایی را که میپرورد، به باردادن برساند. اشتباه نکنید؛ در خارج از ایران نیز دانشمندان، محققان و افراد علمی با هزار و یک مشکل دستوپنجه نرم میکنند، اما شبکهای از ساختارهای طراحیشده وجود دارد که این چالشها را تا حد معقولی کاهش میدهد. ما نمیتوانیم انتظار داشته باشیم كه در علم و فناوری یا هر حوزه دیگری با دنیای امروز، رقابتی واقعی کنیم تا وقتی ساختار آموزشوپرورش ما ناکارآمد است. تا وقتی مشکلات سیاسی خود را حل نکرده و فضای اقتصادی را توسعه ندادهایم، نمیتوانیم انتظار معجزه داشته باشیم. تا وقتی نشان ندادهایم که میخواهیم و حاضریم افراد را به دلیل توانایی و حرفهایگری و نه به واسطه ارتباطات ارج نهیم، وضع ما چنین است که فرزندان خود را پرورش دهیم و شاهد بهاوجرسیدن آنها در سوی دیگر جهان باشیم. میراث مریم برای ما شاید بیش از هر چیزی، تفکر دوبارهای است درباره خود و آینده خود. ایران قرن آینده میخواهد چه ایرانی باشد؟ میخواهیم گامی برای حل شبکهای درهمتنیده از مشکلات برداریم که اگر مریم و امثال مریم خواستند در ایران به کار خود ادامه دهند، همان فرصتهایی را داشته باشند که در بیرون از ایران دارند؟ یا قرار است روزبهروز بر مشکلات بیفزاییم؟ آیا حاضریم به پاس نام و یاد مریم و امثال مریم دشواری پیشروی زنان در جامعه و محیط علمی را برداریم، به جای نبوغ ذاتی به زحمت و پشتکار ارج نهیم و به جای شعارزدگی، حرفهایگری را ترویج دهیم؟ این راهی نیست که یکشبه به مقصد برسد. اگر داستان مریم یک درس برای ما داشته باشد، همین است که راه پرشکوه موفقیت، راهی ساده و یکشبه نیست. باید گم شد، باید با مشکلات و سدها برخورد کرد، اما یاد گرفت و پیش رفت. زمانی در گفتوگویی کوتاه مریم میرزاخانی گفته بود مسیر او در دنیای ریاضیات مانند گامزدن در میان جنگلی انبوه است که در بسیاری از اوقات حتی راه پیشرو نیز مشخص نیست. گاهی فرصتی پیش میآید و به بلندایی میرسیم که میتوانیم چشمانداز پیشرو را ببینیم و پیش برویم. این راه دشوار و طولانی موفقیت است. ما سوگوار مریم و بسیاری از مریمها هستیم. اما اشتباه نکنیم. مریم زندگی خود را با کمال و اوجی طی کرد که برای بسیاری از ما حتی در رؤیا هم نمیگنجد. او زود رفت و بسیاری از مردمان و بهخصوص خانواده و دوستانش را تا همیشه داغدار کرد، اما زندگیاش کامل بود و نمادی از موفقیت. سوگواری بزرگتر ما اما باید از فرصتهایی باشد که از دست او و امثال او گرفتهایم و میگیریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.